Orta Dəhliz coğrafiyasında türk xalqlarının aparıcı mövqeyi
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev 2026-cı il martın 15-də ölkənin yeni Konstitusiyası üzrə respublika referendumunun keçirilməsi haqqında fərman imzalayıb. Səsvermənin nəticələri yeddi gün ərzində rəsmi şəkildə beynəlxalq ictimaiyyətə elan ediləcək.
Astananın atdığı bu addım sıradan qanunvericilik yenilənməsindən daha böyük məna daşıyır. Sənəd bütövlükdə Mərkəzi Asiyanın gələcək taleyini fərqli istiqamətə yönləndirəcək. Ölkə rəhbərliyi illərlə formalaşmış superprezident sistemindən tamamilə imtina edərək nüfuzlu, yüksək səlahiyyətlərə malik qanunverici bazası olan müasir parlamentli prezident respublikası quruculuğuna qətiyyətli keçid edir. Seçilmiş siyasi transformasiya xətti cəmiyyətin bütün seqmentlərində idarəetməyə nəzarəti artırmaqla yanaşı, regionda bənzəri görülməmiş şəffaflıq mühiti formalaşdırır.
Mərkəzi Seçki Komissiyasının həyata keçirəcəyi hazırlıq prosesləri operativliklə, dünyanın ən qabaqcıl texnoloji tələblərinə cavab verən mexanizmlərlə icra olunur. İstər iri şəhərlərdə, istərsə ucqar kəndlərdə yaradılmış məntəqələr vətəndaşın prosesdə rahat iştirakını təmin edəcək quruluşa malikdir. Beynəlxalq müşahidə missiyalarının, eləcə də yerli QHT-lərin prosesi nəzarətdə saxlaması legitimliyin ali dərəcəsini yaradır. Məhz yüksək hüquqi etibarlılıq xarici siyasət masasında rəsmi Astananın əlini son dərəcə qüvvətləndirəcək əsas faktordur. Cəmiyyət rəhbərliyin təklif etdiyi mütərəqqi normaları müzakirəyə qoyur, sosial-iqtisadi ədalətin bərqərar olunmasına doğru addımlayır.
Məlum qlobal gedişatlar fonunda Qazaxıstanın yaxın tərəfdaşları ilə yaratdığı münasibətlər fərqli strateji əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Mövcud vəziyyət bilavasitə Azərbaycanın geosiyasi maraqları ilə uyğunluq təşkil edir. İki güclü dövlətin ittifaqı Xəzər hövzəsinin, eləcə də Avrasiya materikinin əsas təhlükəsizlik təməlinə çevrilib. Rəsmi Bakı uzaqgörən xarici siyasəti ilə daim Astananın inkişafına dəstək verib. Qardaş ölkədə atılan mütərəqqi addımlar Xəzərin qərb sahilində coşqu ilə qarşılanır. Bakı ilə Astana, sadəcə, iqtisadi tərəfdaş deyil, onlar ortaq etnik, tarixi, mədəni köklərə sahib qan qardaşlarıdırlar. Müasir reallıqlar iki dövlətin ticarət dövriyyəsini dəfələrlə artırmağa tam şərait yaradır. Hüquqi sistemlərin, gömrük qanunvericiliklərinin sinxronlaşdırılması məqsədilə təqdim olunan təşəbbüslər praktik nəticələrlə müşayiət olunur. Liman infrastrukturunun yenilənməsi, trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun fəaliyyətinin maksimallaşdırılması qlobal ticarətin mərkəzini məhz qeyd olunan istiqamətə yönəldib. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti Qazaxıstanın tranzit neftinin dünya bazarlarına çıxarılmasında olduqca mühüm funksiya icra edir. Eyni zamanda, iki dövlət “yaşıl enerji” keçidi məsələlərində mütəşəkkil proqramlar həyata keçirirlər. Güclənmiş, demokratik idarəetməyə tam sahib Astananın varlığı rəsmi Bakı üçün xüsusi qüvvətdir.
Güclü dövlət güclü beynəlxalq koalisiyalar yaradır. Bu məqamda məsələni Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) perspektivləri kontekstində dərindən bilmək labüddür. TDT sürətlə inkişaf edərək, dünyada hökm sürən siyasi qütbləşmə şəraitində alternativ güc mərkəzi kimi parlamaqdadır. Astananın keçirəcəyi tarixi səsvermə məhz təşkilatın daxili strukturunun təkamülünə müsbət təsir göstərəcək. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, eləcə də Qırğızıstan arasında qurulmuş qardaşlıq telləri institusional müstəviyə köçürülüb. TDT çərçivəsində tətbiq olunacaq ortaq standartlar, iqtisadi asanlaşdırma prinsipləri, vahid rəqəmsal məkan ideyası qısa zamanda gerçəkləşəcək. Qazaxıstanda mülkiyyət toxunulmazlığının, qanun qarşısında bərabərliyin tam təminatı digər türk qardaşlarının ölkəyə edəcəyi çoxmilyardlıq investisiyaların həcmini xeyli böyüdəcək. Vahid türk kəməri Şimaldan Cənuba, Şərqdən Qərbə hərəkət edən nəqliyyat logistikasının qan-damar sistemini formalaşdırır. Təşkilat artıq, sadəcə, mədəni layihələr ətrafında toplanan forum xarakterindən uzaqlaşıb. Müasir türk inteqrasiyası hərbi, kəşfiyyat, kiber-təhlükəsizlik sferalarını mükəmməl şəkildə ehtiva edən fövqəldövlət statusuna namizəd bloka çevrilir.
Sözügedən beynəlxalq, o cümlədən regional əlaqələrin möhtəşəm inkişaf tablosu fonunda Ermənistan məsələsini fərqli bucaq altından qeyd etməliyik. Mərkəzi Asiyanın, eyni zamanda, Cənubi Qafqazın nəhəng tranzit qovşağına çevrildiyi epoxada rəsmi İrəvan hələ də tarixi illüziyalarla yaşayır. Qonşularına qarşı bitmək bilməyən ərazi iddiaları irəli sürərək dövlətçilik fəlsəfəsini şovinizm üzərində quran rəhbərlik əhalisini mütləq uçuruma aparır. Xarici dairələrin, xüsusən Fransanın yalançı təbliğatına aldanaraq regionda vəziyyəti süni şəkildə gərginləşdirən erməni elitası bu reallıqları dərk etməkdə acizdir. Azərbaycanın hər cəbhədə əldə etdiyi uğurlar qarşısında baş əyməyə məcbur qalan tərəf mütləq reallıqla barışmalıdır. Qazaxıstan kimi iqtisadi, həmçinin siyasi qüdrətə malik ölkələrin qətiyyətli yüksəlişi Azərbaycanın mövqeyini də möhkəmləndirir. TDT çərçivəsində birləşən müttəfiqlərin heç vaxt İrəvanın şıltaqlıqlarına dözmək niyyətləri yoxdur.
TDT çərçivəsində möhkəmlənən mədəni, eyni zamanda, təhsil sahəsindəki layihələrə toxunmadan mənzərəni tamamlamaq olmaz. Konstitusiya dəyişiklikləri yaradıcı intellektual mühitin formalaşmasını özündə ehtiva edir. Türk Akademiyasının, eləcə də Türk Mədəniyyəti Təşkilatının inkişaf strategiyaları üçün qüvvətli zəmin yaranır. Tələbə mübadilə proqramları vasitəsilə minlərlə qazax gənci Azərbaycan universitetlərində, minlərlə azərbaycanlı gənc Qazaxıstanın texnoloji mərkəzlərində elmi–tədqiqatlar aparacaqlar. Təhsil ocaqlarında ortaq tarix, ortaq dilin qorunması məqsədilə keçirilən fənlər cəmiyyətlərin mənəvi bağlarını artırır.
Məsələni qlobal hərbi-siyasi reallıqlarla müqayisəli şəkildə dəyərləndirərkən yenidən Cənubi Qafqazın spesifikasını, sülh quruculuğunun qarşısında duran maneələri unutmamalıyıq. Əvvəldə vurğuladığımız kimi, İrəvan hökuməti tarixi səhvlər girdabından çıxa bilmir. Revanşist qüvvələrin daxili siyasətdəki təxribatları bütövlükdə cəmiyyətin həyatını rəzil vəziyyətə salıb. Silahlanma yarışına girərək bəzi Qərb mərkəzlərindən hərbi texnika alan İrəvanla yanaşı, regional sabitliyi pozmağa cəhd edən dairələr unudurlar ki, qarşılarında müasir, mütəşəkkil orduya malik dövlət dayanır. Arxasında türk qardaşlığının möhtəşəm iradəsi duran Bakı hər cür təxribata dərhal cavab verməyə qadirdir. Astananın referendum vasitəsilə TDT-ni daha da cəmləməsi İrəvanın son ümidlərini də məhv edir. Azərbaycan dövləti tam ədalətli, beynəlxalq prinsiplərə arxalanan sülh şərtlərini təqdim edib. Son şərti Ermənistan konstitusiyasındakı ölkəmizə qarşı ərazi iddialarını ehtiva edən bəyannaməyə istinadın aradan qaldırılmasıdır. Martın 15-də Qazaxıstanın keçəcəyi yenilənmiş dövlət modeli Ermənistan üçün nümunə və dərs olmalıdır.
Tarix sübut edir ki, böyük xalqlar çətin sınaqlardan daim qələbə ilə ayrılırlar. Qazaxıstan cəmiyyəti qarşıdan gələn səsvermə ilə keçmişin səhvlərinə həmişəlik nöqtə qoyacaq.
Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ
