6.3.7. İşğaldan azad olunmuş ərazilərə “Böyük Qayıdış”
“Böyük Qayıdış” proqramı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıya qoyulan ən strateji və həyati əhəmiyyətli hədəflərdən biridir. 2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi nəticəsində işğal altında olan torpaqlar azad edildi və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla yeni mərhələyə keçid baş verdi. Bu mərhələ təkcə hərbi qələbə deyil, həm də sosial, iqtisadi və demoqrafik bərpa mərhələsidir.
“Böyük Qayıdış” anlayışı ilk növbədə məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına təhlükəsiz, ləyaqətli və davamlı şəkildə qayıdışını ifadə edir. Lakin layihə bununla məhdudlaşmır. Burada məqsəd azad olunmuş ərazilərin sıfırdan yenidən qurulması, müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında inkişafı və həmin ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasıdır.
2021-ci ildən etibarən azad olunmuş ərazilərdə genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinə start verildi. İlk mərhələdə ərazilərin minalardan təmizlənməsi prioritet istiqamət oldu. Paralel olaraq avtomobil və dəmir yollarının çəkilişi, elektrik, qaz və su xətlərinin bərpası həyata keçirildi. Xüsusilə Şuşa, Ağdam, Füzuli və Zəngilan rayonlarında yeni yaşayış massivlərinin salınması prosesə sürət verdi.
2022-ci ildən başlayaraq ilk köç karvanları Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə yola salındı. “Ağıllı kənd” konsepsiyası çərçivəsində inşa olunan bu yaşayış məntəqəsi müasir texnologiyalara əsaslanan idarəetmə sistemi, alternativ enerji mənbələri və rəqəmsal həllərlə təchiz olunub. Sonrakı mərhələdə Laçın, Füzuli və digər ərazilərə də mərhələli şəkildə qayıdış həyata keçirilməyə başlandı.
Proqramın iqtisadi komponenti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azad olunmuş ərazilərdə sənaye parkları, aqroparklar və turizm infrastrukturu yaradılır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının formalaşdırılması bu ərazilərin investisiya cəlbediciliyini artırmağa xidmət edir. Hava nəqliyyatı baxımından Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, eləcə də Zəngilan və Laçın hava limanlarının istifadəyə verilməsi regionun nəqliyyat əlçatanlığını genişləndirib.
Sosial baxımdan “Böyük Qayıdış” layihəsi məktəblərin, uşaq bağçalarının, xəstəxanaların və digər ictimai obyektlərin tikintisini nəzərdə tutur. Məqsəd yalnız fiziki qayıdışı təmin etmək deyil, həmin ərazilərdə dayanıqlı sosial mühit formalaşdırmaqdır. Bu prosesdə “yaşıl enerji zonası” konsepsiyası da tətbiq olunur. Günəş və su elektrik stansiyalarının qurulması ilə azad olunmuş ərazilərin ekoloji baxımdan təmiz və müasir enerji modelinə keçidi hədəflənir.
2023–2025-ci illər ərzində qayıdış prosesinin mərhələli şəkildə genişləndirilməsi planlaşdırılıb. Dövlət proqramına əsasən, on minlərlə keçmiş məcburi köçkünün öz doğma torpaqlarına qayıdışı nəzərdə tutulur. Bu isə təkcə demoqrafik bərpa deyil, həm də tarixi ədalətin təmin olunması kimi qiymətləndirilir.
Nəticə etibarilə, “Böyük Qayıdış” proqramı postmünaqişə dövrünün əsas inkişaf strategiyasıdır. Bu layihə hərbi qələbənin sosial-iqtisadi və humanitar müstəvidə davamı kimi çıxış edir. Əsas məqsəd azad olunmuş torpaqları təkcə bərpa etmək deyil, onları Azərbaycanın ən müasir və dayanıqlı inkişaf zonalarına çevirməkdir.
Bu köç real insan taleləri, 30 illik həsrətin sona çatması və yeni həyatın başlanğıcıdır.
Bakıvaxtı.az işğaldan azad olunmuş ərazilərə köç edən sakinlərlə əlaqə saxlayaraq onların təəssüratlarını öyrənib.
Kənan Hümbətov
Xocalının Balıca kəndinə köç edən sakin Kənan Hümbətov Bakıvaxtı.az-a “Böyük Qayıdış” prosesini həyatının ən böyük dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirir.
Hazırda bir il üç aydır doğma kəndində yaşadığını bildirən Kənan Hümbətov deyir ki, torpağa ayaq basdığı gün yaşadığı hissləri sözlə ifadə etmək çətindir:
“Çox gözəl hisslərdir. Dillə demək, təsəvvür eləmək mümkün deyil. Mən bu günü çox gözləmişəm. 32 il həsrətində olduğumuz torpağa qayıtmışıq. Bayrağımız Xocalıda dalğalanır. Bundan gözəl hiss ola bilməz”.
Kənan Hümbətov ailəsi ilə
Onun sözlərinə görə, uzun illər Gəncədə yaşasalar da, qayıdış onun üçün çətin olmayıb:
“Mənə adaptasiya ilə bağlı çox sual verirlər. Amma deyə bilərəm ki, o yaşadığım 34 ili sanki unutdum. Burada yenidən doğulmuş kimi oldum. Uşaqlığıma - 12 yaşıma qayıtdım. Heç bir çətinlik olmadı. Burada yaşadığım bir günü bəlkə də o 34 ilə dəyişmərəm”.
Kənan Hümbətov ailəsinin Qarabağ müharibəsi ilə bağlı ağır itkilər verdiyini də vurğulayıb:
“Mənim qardaşım şəhid olub. Həmişə arzum bu torpaqlarda yaşamaq idi. İnanıram ki, həm qardaşımın, həm də atamın ruhu şaddır ki, biz Qarabağımızda rahat yaşayırıq”.
Çingiz Məmmədov
Doğma yurduna dönən, Xocalı rayonunda doğulan Çingiz Məmmədov Bakıvaxtı.az-a danışarkən bildirib ki, doğma torpağa qayıdışı sözlə ifadə olunmayan bir duyğudur:
“Bizim kənd çox qədim kənddir. 1978-ci ildə kəndləri ayırıb şəhər statusu verdilər. Sonra hadisələr başladı… Hər dəfə bu mövzuda danışanda insanın qəhəri boğazında qalır”.
Onun sözlərinə görə, 34 illik həsrətdən sonra qayıdış həm qürur, həm də kövrəkliklə müşayiət olunan bir andır:
“O an elə bir andır ki, insan gərək özü yaşasın. Dillə demək olmur. Gəlib görməyənlər gəlsin, o hissi yaşasınlar”.
Çingiz Məmmədov “Böyük Qayıdış” prosesini dövlətin apardığı siyasətin və xalq-ordu birliyinin nəticəsi kimi qiymətləndirib:
“Bu, yalnız evə qayıdış deyil. Bu torpaqlar qan bahasına azad olunub. Xalqın birliyi, ordunun əzmi və Ali Baş Komandanın iradəsi nəticəsində bu gün buradayıq”.
Dediyinə görə, işğal dövründə ailəsi Gəncə şəhərində 22 il yaşayıb, lakin doğma torpağa qayıdış arzusu heç vaxt sönməyib:
“Biz bu müddət ərzində bir neçə dəfə yaşayış yerimizi dəyişmişik. Amma bu qayıdış fərqlidir. İnsan bilə-bilə, arzuladığı yerə qayıdır. O anda insan heç nə düşünmür. Sadəcə şükür edir”.
Beləliklə, “Böyük Qayıdış” yalnız infrastrukturun bərpası və məskunlaşma prosesi deyil. Bu, 1990-cı illərin məcburi köçkünlük tarixinin bağlanması, 2020-ci ilin Qələbəsinin sosial nəticəsi və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpasından sonra başlayan yeni həyat mərhələsidir.
Bu gün azad olunmuş torpaqlarda qayıdan sakinlərin hər biri üçün “Böyük Qayıdış” sadəcə ünvan dəyişikliyi deyil - doğma yurdla yenidən bağ qurmaq, itirilmiş illəri mənəvi olaraq geri qaytarmaq deməkdir.
Zeynəb Rzayeva
Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb
