Bakı, 27 fevral, AZƏRTAC
Birinci Türkoloji Qurultay barədə danışanda adətən tarix kitablarının soyuq cümlələri yada düşür. Halbuki 1926-cı ildə Bakıda baş verən hadisə quru bir elmi toplantı deyildi; o, bir epoxanın ruhunu, Türk dünyasının daxili ehtiyaclarını və həmin dövrün siyasi-ideoloji dalğalanmalarını özündə birləşdirən mürəkkəb bir proses idi. O qurultayda toplaşan insanlar yalnız dilçilik və tarix müzakirə etmirdilər, əslində isə öz kimlikləri, gələcək taleləri və mədəni yaddaşları haqqında düşünürdülər. Aradan yüz il keçəndən sonra bu hadisəyə baxanda onun əhəmiyyətini təkcə qəbul edilən qərarlarda yox, yaratdığı mənəvi atmosferdə görmək olur. O dövrdə Bakı ideyaların, mədəni axınların və siyasi maraqların kəsişdiyi böyük bir məkana çevrilmişdi. Qurultayın məhz burada keçirilməsi Türk dünyasının öz sözünü demək cəhdinin simvolu idi.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin əməkdaşı Şamama Qabilqızı söyləyib. Onun sözlərinə görə, 1920-ci illərin əvvəllərində türkologiya elminin vəziyyəti birmənalı deyildi: “Türkiyədə bu sahə yeni formalaşır, elmi institutlar qurulurdu, lakin Avropa və Rusiyada aparılan tədqiqatlarla müqayisədə ciddi boşluqlar hiss olunurdu. Əhməd Cövdətin 1923-cü ildə Bakıda olduğu vaxt yazdığı məqalələrdə Rusiyada türk dili və tarixi üzrə araşdırmaların Türkiyədən xeyli irəlidə olduğunu təəssüflə qeyd etməsi dövrün intellektual mənzərəsini açıq göstərirdi. O, eyni zamanda ümidini itirmir, milli elmi mərkəzlərin yaranacağına, Türk dünyasının öz elmi dili və düşüncə tərzinin formalaşacağına inanırdı. Bu inam təkcə fərdi optimizm deyildi. Türk dünyasında yayılmaqda olan bir ehtiyacın ifadəsi idi”.
Müsahibimiz qeyd edib ki, Qurultayda ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri latın qrafikasına keçid idi. Bu qərar əslində mədəni və siyasi məna daşıyırdı. Latın qrafikasına keçid türk xalqları arasında yazı birliyini gücləndirmək, elmi və mədəni mübadiləni asanlaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Bununla yanaşı, Qərb elmi ilə inteqrasiyanı sürətləndirmək, yeni terminologiya yaratmaq kimi məqsədlər də vardı. Bu müzakirələrin arxa planında geosiyasi reallıqlar da hiss olunurdu. Elmin siyasətdən tamamilə ayrılmasının mümkün olmadığı bir dövrdə qəbul edilən qərarlar həm elmi, həm də ideoloji çalarlar daşıyırdı”.
Müsahibimiz qeyd edib ki, sonrakı illərdə siyasi proseslər, ideoloji təzyiq elmi mühitin sərbəst inkişafını məhdudlaşdırıb. Qurultayda iştirak etmiş bir sıra alimlərin repressiyalara məruz qalması həmin dövrün acı reallığıdır. Buna baxmayaraq, qurultayın ideyaları tamamilə itib-batmadı. Onun qoyduğu suallar nəsillərin yaddaşında yaşadı və müxtəlif dövrlərdə yenidən gündəmə qayıtdı.
Ş.Qabilqızı əlavə edib ki, bu gün Birinci Türkoloji Qurultay bizə keçmişi xatırlatmaqla yanaşı, gələcəyə dair suallar da ünvanlayır: “Türk dünyasının elmi və mədəni inteqrasiyası hansı səviyyədədir? Ortaq terminologiya, ortaq tədqiqat platformaları nə dərəcədə formalaşıb? Bu sualların cavabı hələ də axtarış mərhələsindədir. Lakin 1926-cı ildə Bakıda toplaşan alimlərin cəsarəti və uzaqgörənliyi bu axtarışların mənəvi dayağı olaraq qalır. Onların yaratdığı intellektual iz bu gün də türkoloji düşüncənin yaddaşında yaşayır və bizi daha məsuliyyətli gələcəyə səsləyir. Birinci Türkoloji Qurultay təkcə elmi tarixdə bir mərhələ deyil, həm də mədəni yaddaşın dirçəldilməsi cəhdi idi. O cəhdin uğurları və uğursuzluqları ilə birlikdə dəyərləndirilməsi bu gün üçün vacibdir. Çünki keçmişin dərsləri olmadan gələcəyin yolu da aydın görünmür. Bu mənada Birinci Türkoloji Qurultay yüz il sonra da danışır – səssiz, amma israrlı bir çağırış kimi”.
