Bu gün görkəmli ABŞ rejissoru Martin Rittin doğum günüdür.
Kulis.az rejissorun "Hud" filmi haqqında yazını təqdim edir.
Martin Ritt tərəfindən 1963-cü ildə çəkilmiş "Hud" filmi dünya kino tarixinin ən təsirli və dərin psixoloji dramlarından biri hesab olunur. Bu film sadəcə bir neo-vestern deyil, həm də Amerikanın keçid dövrünün, mənəvi dəyərlərin aşınmasının və nəsillər arasındakı uçurumun mükəmməl portretidir. Larri Makmurtun "Atlı, keç" romanı əsasında ekranlaşdırılan bu əsər Hollivudun klassik "yaxşı və pis kovboy" formulunu darmadağın edərək, izləyicini mürəkkəb bir etik dilemma ilə baş-başa qoyur.
Martin Ritt 1960-cı illərin Amerika kinosunda sosial realizm tərəfdarı kimi tanınırdı. "Hud" filmi çəkilən dövrdə Amerika cəmiyyəti böyük bir dəyişikliyin astanasında idi. Köhnə dünyanın, yəni XIX əsr ideallarının etik normaları yeni dünyanın amansız praqmatizmi və materializmi ilə toqquşurdu. Ritt bu filmdə Texasın tozlu, quru və amansız mənzərəsini sadəcə fon kimi yox, personajların daxili boşluğunun vizual inikası kimi istifadə edir. Filmin əsas gücü onun anti-qəhrəman konsepsiyasına yanaşmasındadır. Pol Nyuman tərəfindən canlandırılan Hud Bannon personajı kinonun gördüyü ən cazibədar, lakin eyni zamanda ən mənəviyyatsız qəhrəmanlardan biridir. Martin Ritt və ssenaristlər tamaşaçının Hudu sevməsini deyil, onun nə qədər təhlükəli bir boşluğu təmsil etdiyini anlamasını istəyirdilər.
Filmin mərkəzində Bannon ailəsinin üç nümayəndəsi dayanır və onların arasındakı gərginlik filmin emosional onurğasını təşkil edir. Hud Bannon obrazı eqoist, amansız, hedonist və heç bir mənəvi sərhəd tanımayan bir adamdır. O, atasının əksinə, torpağa və heyvanlara sevgi ilə deyil, yalnız qazanc və həzz mənbəyi kimi baxır. Hud personajı Amerikan arzusunun qaranlıq tərəfidir; o, istədiyini almaq üçün hər şeyi qurban verməyə hazırdır. Digər tərəfdən, Hudun atası Homer köhnə vesternlərin dürüst və qürurlu qəhrəman tipajıdır. Onun üçün dürüstlük və reputasiya hər şeydən üstündür. Filmin ən dramatik məqamlarından biri Homerin mal-qarasının xəstəliyə yoluxmasıdır. Hud bu xəstəliyi gizlədib sürünü satmağı təklif edərkən Homerin öz torpağına və insanlara qarşı məsuliyyət daşıdığını bildirməsi iki dünya baxışının toqquşmasının zirvəsidir.
Gənc Lonni Bannon isə filmin bir növ, mənəviyyat tərəzisidir. O, babasının etikası ilə əmisinin cazibədar, lakin azad həyat tərzi arasında qalıb. Lonni filmin əvvəlində Huda heyranlıqla baxsa da, hadisələr inkişaf etdikcə əmisinin daxili çürüklüyünü görür. Lonninin hekayəsi filmin ən kədərli tərəfidir, çünki o, yaşadıqlarından sonra məsumiyyətini itirir. Evin xidmətçisi Alma Braun isə filmdəki yeganə güclü qadın fiqurudur. O, Hudun bütün manipulyasiyalarını və kobudluğunu görsə də, öz ləyaqətini qorumağı bacarır. Hudun Almaya qarşı davranışı onun xarakterinin ən qaranlıq nöqtəsidir və Lonninin ondan tamamilə üz döndərməsinə səbəb olur.
"Hud" filmi "vesternin sonu" mövzusunu mükəmməl işləyir. Klassik vesternlərdə qəhrəman şəhəri xilas edir və qüruba doğru at sürürdü, lakin "Hud"da qürub artıq gəlib çatıb. Atların yerini səs-küylü kadillaklar, tapança duellolarının yerini isə hüquqi mübahisələr və satqınlıqlar alıb. Burada mənəviyyat və kapitalizm qarşı-qarşıya gəlir. Hud obrazı göstərir ki, əgər bir cəmiyyətdə qazanc hər şeydən üstündürsə, orada ləyaqətə yer yoxdur. Hud atasının prinsiplərini köhnəlmiş hesab edir. Ata və oğul münaqişəsində Homer Hudun daxilindəki boşluğu görür və ona nifrət etmir, sadəcə təəssüf edir:
"Mən səni sevə bilmirəm, çünki sənin içində sevgi yoxdur".
Filmin ən böyük uğurlarından biri operator Ceyms Vonq Hov tərəfindən yaradılan vizual atmosferdir. Film 1963-cü ildə, rəngli kinonun artıq dominant olduğu bir dövrdə çəkilsə də, ağ-qara formatın seçilməsi Texasın sərt iqlimini, tozunu və personajların ruhundakı bozluqları daha qabarıq göstərməyə kömək edir. Hovun istifadə etdiyi dərin fokus və geniş kadrlar personajların nəhəng düzənliklərdəki tənhalığını dəqiqliklə göstərir. Evin içindəki çəkilişlərdə isə klostrofobik bir mühit yaradılırdı ki, bu da ailədaxili gərginliyi artırırdı. Hud personajı tez-tez kölgələr içində və ya gün işığı altında təsvir olunur, bu da onun qeyri-müəyyən və təhlükəli təbiətini göstərir.
"Hud" adi bir ailə dramı deyil, həm də Amerikada individualizmin necə təhlükəli bir həddə çatdığının xəbərdarlığı idi. Hud personajı özündən sonra gələn bir çox anti-qəhrəman üçün nümunə oldu. O, heç bir inkişaf yolu keçmir, dərs almır və filmin sonunda dəyişmir. Bu, o dövrün Hollivudu üçün inqilabi bir yanaşma idi. Filmin finalı xüsusilə yaddaqalandır. Lonni hər şeydən əl götürüb gedir, Homer ölür, Alma uzaqlaşır. Hud isə evdə tək qalır. O, pivə qutusunu açır və pəncərədən çölə baxaraq pərdəni çəkir. Bu, mütləq tənhalığın və mənəvi iflasın dünya kinosundakı ən uğurlu təsvirlərindən biridir.
