Bakının, eləcə
də ölkəmizin bölgələrindəki elm və təhsil mərkəzlərində 825 illiyi təntənə ilə
qeyd edilən Məhəmməd İbn Həsən Nəsirəddin Tusi 1201-ci il fevralın 17-də anadan
olub. Fizik, iqtisadçı, musiqişünas, şair, hüquqşünas və tarixçi, dövlət xadimi
kimi də məşhur olan Nəsirəddin Tusinin harada doğulması barədə müxtəlif fərziyyələr
mövcuddur.
Bəzi tədqiqatçıların
əsərlərində onun Tus şəhərində, yaxud da Qumda anadan olduğu, gəncliyində Tus şəhərində
təhsil aldığı üçün "Tusi" ləqəbini qəbul etdiyi qeyd olunur. Amma əksər
mənbələrdə onun Ordubadda anadan olduğu göstərilir. Çünki Şah Abbasın məhz
Tusiyə görə Ordubad əhalisini vergilərdən azad etdiyi bildirilir. Tarix elmləri
doktoru Seyidağa Onullahi XVII əsr coğrafiyaşünası və təzkirəçisi Məhəmməd
Müfid Yəzdidən belə bir fikir sitat gətirir ki, Ordubad sakinlərinin bir hissəsi
Ustad əl-bəşər Xacə Nəsirəddin Tusinin nəslindəndir. Həmçinin Tusi Hülakü xanın
vəziri olduğu dövrdə Tusda və başqa yerlərdə yaşayan qohumlarının dədə-baba
yurdlarına, yəni Ordubada köçmələri üçün pul vəsaiti ayırmışdı.
Nəsirəddin
Tusi Orta əsr Şərqində həm böyük ensiklopediyaçı alim, həm də görkəmli filosof
kimi şöhrət qazanıb. O, riyaziyyata, astronomiyaya, mineralogiyaya və digər elm
sahələrinə dair qiymətli əsərlərlə yanaşı, məntiqə, fəlsəfəyə və etikaya dair
orijinal traktatlar da yazıb. Məxəzlərin məlumatına görə, ilk təhsilini
atasından alan Nəsirəddin İbn Sina fəlsəfə məktəbinə mənsub olub, Əbulhəsən Bəhmənyarın
şagirdi Əbu Abbas Logərinin şagirdi Sədrəddin Sərəxsinin, Qütbəddin Misrinin,
habelə tanınmış filosoflardan İbn Yunisin, Əsirəddin Əbhərinin, Şəmsəddin
Xosrovşahinin və dövrünün ən şöhrətli müəllimi hesab edilən Fəridəddin Damadın
yanında mükəmməl təhsil alıb. N.Tusi "İbn Sinanın fəlsəfəsi və məntiqinə şərhlər",
"Şərh ul-işarət", "Teologiya və metafizikaya dair risalə"
("Təcrid əl-kəlan"), "Əxlaqi-Nasiri", "Alicənab
insanların xarakterləri və keyfiyyətləri" ("Ausaf ul-Əşrəf") və
b. əsərlərində İbn Sinanın fəlsəfi görüşlərini şərh edib, onun baxışlarını
hücumlardan qoruyub.
Aldığı hərtərəfli
və dərin biliklər Tusini az bir vaxtda elmi mühitdə məşhurlaşdırıb. 30 yaşında
olarkən Kuhistan ismaililərinin başçısı Nasiraddın Möhtəşəm onu sarayına qonaq
çağırır və gənc alimdən əxlaq barədə kitab yazmasını xahiş edir. 1235-ci ildə Nəsirəddin
Tusi ona dünya şöhrəti gətirən və bir çox dilə tərcümə olunan məşhur
"Əxlaqi Nasiri" əsərini tamamlayıb.
Lakin bir
müddət sonra müəyyən narazılığa görə Tusi həbs olunaraq ismaililərin əlçatmaz
dağ zirvələrində yerləşən "Ələmut" ("Qartal yuvası")
qalasına aparılıb. O, həbsdə olduğu vaxtlarda da yaradıcılıq və axtarışlarını
davam etdirib. Bu dövrdə Evklidin, Ptolomeyin, Arximedin əsərlərinə şərhlər
yazıb, "Əxlaqi-Nasiri", "Şərh əl-işarat", "Təhriri-Öqlidis"
və s. kimi misilsiz əsərlər yaradıb.
Çingiz
xanın nəvəsi Hülakü xanın Yaxın Şərqə yürüşü nəticəsində "Ələmut" qalasında
saxlanılan Nəsirəddin Tusi və başqa alimlər 1256-cı ildə azad olunurlar. Tusi
Hülakü xanın şəxsi məsləhətçisi təyin olunur. Hülakü xanın Bağdadı fəth etməsində
Tusinin məsləhəti böyük rol oynayır və beləliklə, 500 il hökm sürmüş Abbasilər
hakimiyyətinə son qoyulur.
Bağdad
yürüşünün uğurla nəticələnməsi Hülakü xanın yanında N.Tusinin nüfuzunu daha da
artırıb. Bu vaxt o, Azərbaycanda böyük bir elmi mərkəz-rəsədxana yaratmaq kimi
özünün çoxdankı arzusunu həyata keçirməyə başlayıb.
Bir ildən də az müddətdə o, rəsədxananın tikiləcəyi
yeri müəyyənləşdirib, eyni zamanda astronomik cihazlar hazırlayıb, müxtəlif şəhərlərdən
burada yaradılacaq kitabxana üçün qiymətli kitablar gətirdib və rəsədxanada
araşdırmalar aparmaq üçün dünyanın bir çox ölkəsindən alimlər dəvət edib.
1259-cu ildə
Marağa şəhərində rəsədxananın tikintisi başlanır. Beləliklə, Nəsirəddin Tusi həm
özünə, həm də bütün Şərq və dünya mədəniyyətinə əzəmətli bir abidə olan həmin rəsədxananı
qurub başa çatdıraraq dövrünün ən görkəmli astronom alimlərini başına toplayıb
Bağdaddakı Nizamiyyə akademiyasından heç də geri qalmayan Marağa rəsədxanasını
yaratmağa nail olur.
N.Tusi
Marağa rəsədxanasına rəhbərlik etdiyi 15 il müddətində bu elm məbədində çoxlu
alimlər yetişib, astronomiya elminin inkişafına təkan verən mühüm kəşflər
edilib, əsərlər yaradılıb. Marağa rəsədxanası fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra
burada çalışan alimlər dünyanın müxtəlif yerlərində rəsədxanalar yaradıb və
onlara rəhbərlik ediblər. Bunlara misal olaraq Təbriz, Pekin, Dəməşq, Səmərqənd
rəsədxanalarını göstərmək olar.
Q.P.Matviyevskaya
və B.A.Rozenfeld öz əsərlərində N.Tusinin riyaziyyata, astronomiyaya, fizikaya,
fəlsəfə və məntiqə, iqtisadiyyata, ədəbiyyata, mineralogiyaya aid əsərləri
olduğunu göstərirlər. Güman edilir ki, N.Tusi 150-dən artıq əsərin müəllifidir.
N.Tusi həm
də istedadlı şair olub. Onun 3 min beytdən artıq şeiri dövrümüzə qədər gəlib
çatıb. Təkcə hesab, cəbr, həndəsə, məntiq sahələrində 30-dan artıq ərəb və fars
dillərində yazdığı əsəri elmə məlumdur. Ümumiyyətlə, N.Tusinin riyaziyyata gətirdiyi
yenilikləri avropalılar 300-400 il sonra "kəşf" etmişlər.
N.Tusinin zəngin
yaradıcılığında müasir dövrə gəlib çatmış əsərləri içərisində "Əxlaqi
Nasiri", "İqtibasın əsası", "Mövcudatın bölgüsü və onun
qisimləri", "Məntiqdə təcrid etmə" və s. fəlsəfi əsərlər mühüm
yer tutur. "Əxlaqi Nasiri" 700 il ərzində Orta və Yaxın Şərq məktəblərində
əxlaq dərsliyi kimi şöhrət tapıb.
N.Tusi
"Maddənin itməməsi qanunu"nu hələ Lomonosovdan 600 il əvvəl kəşf
etmiş və bildirmişdi: "Əgər bir adam təbiətşünaslıq elmi ilə tanış olsa və
əgər cisimlərin halına, onların ziddiyyətinə diqqət yetirsə, o dərk edər ki,
heç bir cisim yaranmır və məhv olmur. O ancaq öz həcmini, tərkibini, sürətini,
şəklini və keyfiyyətini dəyişir, bir maddədən başqasına keçir, lakin qalır və
dövr edir".
Marağada
yazdığı "Zic əl-Elxani" əsərində irəli sürülən müddəalar bir neçə əsr
həm Şərqdə, həm də Qərbdə astronomlar və dənizçilər tərəfindən işlədilmişdi. Bu
əsərdə çoxsaylı riyazi, astronomik və coğrafi cədvəllər verilib. Ən mühümləri
sinus və tangensin 60-lıq say sistemində üçrəqəmli triqonometriya cədvəlləri və
XIII əsrdə məşhur olan 256 şəhərin coğrafi koordinatlar cədvəlidir.
Tusi
"Cəvahirnamə" əsərində qiymətli minerallar haqqında geniş məlumat
verib, onların xüsusiyyətlərini, təsvirini və hətta müalicəvi əhəmiyyətlərini
göstərib. "Təhriri-Öqlidis" əsərində isə həndəsənin əsasları və nisbətlər
nəzəriyyəsinə bir çox yenilik gətirib.
Böyük
alimin riyazi kitablarından biri də "Tam dördtərəfli haqqında
traktat" ("Şəklül-qita") əsəridir. Bu əsərdə o, riyaziyyatın ən əsas
anlayışlarından biri olan həqiqi ədədə tərif vermişdir. Ədədlər nəzəriyyəsi və
riyaziyyat tarixi üzrə görkəmli mütəxəssis V.N.Molodşiy yazır ki, XIII əsrdə Azərbaycanın
astronom və riyaziyyatçısı N.Tusi müsbət həqiqi ədədi Nyuton kimi təyin edib.
Onun mühüm əsərlərindən biri olan "Tozlu lövhənin köməyi ilə hesab
toplusu"nda isə riyaziyyat tarixində ilk dəfə vurma cədvəlinə rast gəlinir.
Bu yerdə təəssüflə
qeyd etmək lazımdır ki, dahi alim və mütəfəkkirin Azərbaycan və başqa Avropa
dillərinə tərcümə edilmiş əsərləri onun yaradıcılığının heç 10 faizini də təşkil
etmir. Amma ümid edirik ki, N.Tusinin bütün əsərləri vətənində tərcümə və nəşr
olunacaq.
N.Tusi
1274-cü ildə Bağdada gedərkən xəstələnib, həmin il iyun ayının 25-də vəfat edib
və Bağdadın məşhur "Came məscidi"ndə yeddinci imam Museyi-Kazımın qəbrinin
yanında dəfn olunub. Sonradan ziyarətgaha çevrilmiş qəbrinin üstündə ərəbcə bu
sözlər yazılıb: "Elm aləminin şahı, alimlərin sultanı, dinin, haqqın, millətin
köməkçisi; analar hələ belə oğul doğmayıb".
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
