Dövlət siyasətlərini formalaşdıran amillər yalnız daxili və xarici siyasətdə baş verən hadisələr, sürətlə dəyişən geosiyasi balanslar və ya beynəlxalq təzyiqlər deyil. Eyni zamanda dövlət liderlərinin xarakteri, dünyagörüşü və strateji analiz qabiliyyəti də bu siyasətlərin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır.
Bu baxımdan demək olar ki, Iran İslam Respublikasının rəsmiləri müəyyən dərəcədə Ilham Aliyev-ə minnətdar olmalıdırlar.
Niyə?
Keçmiş bürokrat kimi şəxsi peşə təcrübəmə əsaslanaraq deyə bilərəm ki, uzun illərdir Azerbaijan-ın İrana qarşı regional və qlobal koalisiyalara cəlb edilməsi istiqamətində sistemli cəhdlər edilir. Lakin İlham Əliyevin bu məsələdə mövqeyi olduqca aydındır. Azərbaycan rəhbərliyi dəfələrlə bəyan edib ki, ölkə İrana qarşı hər hansı hərbi və ya siyasi blokun tərkib hissəsi olmayacaq.
Bu yanaşma sadəcə diplomatik bəyanat deyil, eyni zamanda Bakının uzun illərdir həyata keçirdiyi regional balans siyasətinin əsas elementlərindən biridir.
Burada diqqətdən qaçırılmamalı bir məqam da var: Azərbaycanı İranın digər qonşularından fərqləndirən mühüm amillər mövcuddur. İran cəmiyyətinin böyük hissəsini Azərbaycan türkləri təşkil edir. Bu isə iki ölkə arasındakı münasibətləri adi qonşuluq əlaqələrindən daha geniş sosial və siyasi ölçüyə çıxarır.
Bu nöqtədə belə bir sual yaranır: Bir dövləti sarsıtmağın ən təsirli yolu nədir?
•Ballistik raketlər?
•Nüvə silahları?
•Güclü ordular?
Tarixi təcrübə göstərir ki, dövlətləri ən çox sarsıdan amil çox vaxt ictimai hərəkatlar və xüsusilə etnik əsaslı kütləvi üsyanlar olur. İranda milyonlarla azərbaycanlı türkün yaşadığı və onların Araz River-in şimalına ümidlə baxdıqları nəzərə alınarsa, bu məsələ daha da həssas görünür.
Bu səbəbdən Azərbaycan dövlətinin mövcudluğu İranın hərbi-siyasi elitası tərəfindən bəzən potensial təhlükə kimi qiymətləndirilir. Hətta demək olar ki, heç bir regional aktor və ya beynəlxalq ittifaq İran üzərində Azərbaycan faktoru qədər güclü sosial təsir potensialına malik deyil.
Əgər İlham Əliyev həqiqətən İrana qarşı aqressiv siyasət yürütmək və birbaşa qarşıdurma istəmək istəsəydi, bu gün Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqin siyasi xəritəsi çox fərqli ola bilərdi. Lakin Bakı rəhbərliyi bütün imkanlara baxmayaraq uzun illərdir İranla birbaşa münaqişədən qaçan ehtiyatlı siyasət yürüdür.
İranın Azərbaycana qarşı siyasəti
Bununla yanaşı, Tehranın Bakıya münasibəti müxtəlif dövrlərdə gərgin olub:
1.İran, Azərbaycanın torpaqlarının təxminən 30 il davam edən işğalı dövründə Armenia-ya siyasi, hərbi və logistik dəstək verib.
2.Tehran dini təsir vasitəsi kimi şiəlikdən istifadə edərək Azərbaycanda radikal dini qrupların yayılmasını təşviq etməyə çalışıb.
3.Müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanda dövlət məmurlarına və ziyalılara qarşı sui-qəsd və terror cəhdləri olub.
4.İran dini ritorikanı ön plana çıxarsa da, eyni zamanda Azərbaycana narkotik qaçaqmalçılığı ilə bağlı fəaliyyətlərdə ittiham olunub.
5.Second Nagorno‑Karabakh War (2020) zamanı İran hərbi qüvvələrinin Araz çayı yaxınlığında yerləşdirilməsi Bakıda ikinci cəbhə ehtimalı kimi qiymətləndirilib.
6.Tehran regiondakı nəqliyyat və ticarət balansını dəyişə biləcək Zangezur Corridor layihəsinə sərt şəkildə qarşı çıxıb və “Ermənistanın ərazi bütövlüyü qırmızı xəttimizdir” bəyanatını verib.
7.İranın təhlükəsizlik dairələri Azərbaycanı tez-tez “pantürkizm”də ittiham edib və ölkə daxilində bəzi etnik qrupları mərkəzi hakimiyyətə qarşı təşviq etməyə çalışıb.
8.Embassy of Azerbaijan in Tehran-a silahlı hücum isə iki ölkə münasibətlərində ciddi böhran yaradıb; hadisə zamanı bir Azərbaycan vətəndaşı həlak olub.
Son hadisələr və münasibətlər
Sonradan münasibətlər qismən normallaşsa da, son dövrlərdə Israel ilə İran arasında gərginlik fonunda İlham Əliyev neytral mövqe saxlamağa çalışıb. Onun Tehranın Bakıda yerləşən səfirliyinə başsağlığı ziyarəti və xaricdə qalan İran vətəndaşlarının təxliyəsinə yardım etməsi bu yanaşmanın nümunəsi kimi göstərilir.
Buna baxmayaraq, son günlərdə İranın Nakhchivan istiqamətində pilotsuz uçuş aparatı ilə hücum etdiyi iddiaları və Islamic Revolutionary Guard Corps-a bağlı şəxslərin təhdid xarakterli açıqlamaları gərginliyi yenidən artırıb.
Nəticə
Qarabağ müharibəsindən qalib çıxmış İlham Əliyevin İranla qarşıdurma istəməməsi bir neçə amillə bağlıdır:
•iki ölkə arasındakı tarixi bağlar
•qonşuluq münasibətləri
•İranda yaşayan azərbaycanlıların təhlükəsizliyi
•İran xalqının iradəsinə və seçimlərinə hörmət
Bu səbəbdən müəllif hesab edir ki, İran dövləti Azərbaycanın bu ehtiyatlı və konstruktiv siyasətini düzgün qiymətləndirməli və regionun təhlükəsizliyini riskə atan addımlardan çəkinməlidir.
