Dünya iqtisadiyyatına zərbə

The Economist nəşri

ABŞ prezidenti Donald Tramp tariflərin real qiymətini anladıqdan sonra indi müharibənin də qiyməti ilə üzləşir. 9 martda o bəyan etdi ki, İrana qarşı başladığı hərbi kampaniya “çox tezliklə” başa çatacaq. Bu açıqlama neft qiymətlərinin kəskin enməsinə səbəb oldu: bundan əvvəl bir barel üçün qiymət demək olar ki, 120 dollara çatmışdı, lakin sonra təxminən 80 dollara qədər düşdü (müharibədən əvvəl isə qiymətlər təxminən 70 dollar idi).

Lakin İranın Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlaması dünya üzrə neft tədarükünün təxminən 15 faizini bloklayıb. Qarşıdan aralıq seçkiləri gələn və inflyasiyadan yorulmuş seçicilərlə üzləşən Tramp bu cür iqtisadi xərcləri daşımağa hazır olmadığını göstərir. O, ötən yaz ticarət müharibəsində də bazarlar düşməyə başlayanda geri addım atmışdı.

Ancaq müharibə və sülh məsələlərində Tramp iqtisadi siyasətdə olduğu kimi eyni dərəcədə gözlənilməzdir. Məqalənin yazıldığı anda İranın bu bölgədə gəmilərə zərbələr endirməsindən sonra boğaz demək olar ki, bağlı qalırdı. Neftin qiyməti yenidən təxminən 100 dollara yüksəlmişdi. Eyni zamanda ABŞ-nin ritorikası sərt olaraq qalırdı: müdafiə naziri Pit Heqset mübarizəni “əvvəlkindən daha qətiyyətlə” davam etdirəcəklərini vəd etmişdi.

Bu qeyri-müəyyənlik göstərir ki, prezidentin demək olar ki, yaxşı variantları yoxdur. Ticarət müharibəsinin yumşaldılması böyük ölçüdə onun qərarlarından asılı olsa da, enerji bazarının əvvəlki vəziyyətini bərpa etmək artıq onun gücündə deyil. Bundan sonra nə baş verməsindən asılı olmayaraq, dünya enerji qeyri-sabitliyinin yeni dövrünə daxil olur.

Müharibənin yaratdığı şok çox böyük ola bilər. Doğrudur, bu gün dünya iqtisadiyyatı 1973-cü ildəki kimi neftdən o qədər də asılı deyil. Həmin il ərəb neft embarqosu qiymətlərin dörd dəfə artmasına səbəb olmuşdu. 1979–1980-ci illərdə isə İran inqilabı və İran–İraq müharibəsi tədarüklərə ciddi zərbə vurmuşdu. O dövrdə neft elektrik enerjisinin istehsalında geniş istifadə olunurdu. Bu gün isə ondan əsasən nəqliyyat və neft-kimya sənayesində istifadə edilir.

Lakin bu dəyişimin mənfi tərəfi də var. Müasir dövrdə neftə tələbat hələ də çox sabitdir. Buna görə də tədarükdə yaranan fasilələri kompensasiya etmək üçün qiymətlər daha güclü artmalıdır. Üstəlik, hazırkı fasilə xüsusilə ciddi xarakter daşıyır: itirilən tədarük həcmi 1970-ci illərin neft böhranlarından da böyükdür.

Hətta böhranın ən gərgin anlarında belə treyderlər qiymətlərə Hörmüz boğazının qeyri-müəyyən müddətə bağlanması ssenarisini daxil etmirdilər. Lakin belə bir vəziyyətdə tələblə təklif arasında balans yaratmaq üçün lazım olan neft qiyməti bir barel üçün 150 dollardan da yuxarı qalxa bilərdi.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinə üzv ölkələrin 1,8 milyard barel strateji ehtiyatı var və artıq bu ehtiyatlardan təxminən 400 milyon barel bazara buraxılır. Lakin bu ehtiyatlardan istifadə tez-tez boru kəmərləri və digər infrastruktur məhdudiyyətləri ilə çətinləşir. Hətta böyük ehtiyatlar toplamış Çin də bəzi neft məhsullarının ixracını dayandırmaq məcburiyyətində qalıb.

Nəqliyyat dünya iqtisadiyyatının əsas elementlərindən biri olduğu üçün bu cür dar boğazlar qlobal iqtisadiyyata ciddi zərər vura bilər.

Zərbə yalnız neftlə məhdudlaşmır. Qətərin əsas mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixrac terminalı dron hücumundan sonra bağlı qalır. Bu isə qlobal LNG tədarükünün demək olar ki, beşdə bir hissəsinin bazardan çıxmasına səbəb olub. Həmin obyekt üzrə planlaşdırılan istehsal genişlənməsi də təxirə salınıb.

Qətər qazının itirilməsi Asiyada resurs uğrunda rəqabəti gücləndirib. Avropada isə, adətən ilin bu vaxtında qaz anbarları daha dolu olduğu halda belə, qiymətlər yarıdan çox artıb. ABŞ LNG ixracını artıra bilərdi, lakin ölkə daxilində qaz tələbatı enerji tutumlu məlumat mərkəzlərinin sürətlə artması səbəbindən yüksəlir.

İran isə müharibəni uzadaraq vəziyyətə məhz özünün nəzarət etdiyini göstərmək istəyə bilər. 11 martda İran Hörmüz boğazında üç yük gəmisinə, daha sonra isə İraq sahilləri yaxınlığında iki tankere hücum edib.

Yəməndəki husilər kimi, İran rejimi də başa düşüb ki, kütləvi bombardmanlara baxmayaraq, gəmilərə və enerji infrastrukturuna dron hücumları həyata keçirə bilər. Husilər də sadə silahlarla Qırmızı dənizdə gəmilərə uğurla hücum edir və NATO ölkələrinin yüksək texnologiyalı müdafiə tədbirlərinə baxmayaraq fəaliyyətlərini davam etdirirlər.

Müharibə başa çatsa belə, dünya artıq dəyişmiş olacaq. İranın yeni sərt ali rəhbəri Müctəba Xamenei indi bilir ki, enerji qiymətləri ABŞ üçün zəif nöqtədir.

Ukraynada dronlara qarşı müdafiə sistemləri sınaqdan keçirilsə də, İran tipli bəzi pilotsuz aparatların yenə də müdafiəni yararaq keçdiyi məlum olub. ABŞ ordusu bu hücumları dayandırmaq üçün İranı işğal etməyi planlaşdırmır. Hətta gəmi sahiblərinə ucuz sığorta təqdim olunsa belə, ABŞ bütün tankerləri qorumaq imkanına malik deyil.

Bu səbəbdən enerji bazarlarında fasilələr geosiyasi böhranlarla birlikdə yenidən və yenidən ortaya çıxacaq. Xüsusilə İran öz təhlükəsizliyi üçün nüvə silahına ehtiyac duyduğunu düşünərsə, bu risk daha da arta bilər.

Bu, investorların, biznesin və hökumətlərin bundan sonra fəaliyyət göstərməli olacağı yeni reallıqdır.

İnvestorlar üçün getdikcə daha qeyri-sabit olan dünya ilə fond bazarlarının artmağa davam etməsi arasındakı ziddiyyət daha kəskin görünür. Yaxın Şərqdəki xaos bazarlar üçün mövcud olan uzun təhlükələr siyahısına əlavə olunur. Bu siyahıya süni intellektlə bağlı riskli ssenarilər, özəl kredit sektorundakı problemlər və yüksək borclu dövlətlərə olan etimadın azalması daxildir.

Böhranın başlanmasından bəri dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi artıb, xüsusilə də Cənubi Avropa ölkələrində və idxal olunan LNG-dən asılı olan Böyük Britaniyada.

Biznes isə yeni “risk mükafatı” ilə üzləşir. Enerji qiymətləri artıq genişmiqyaslı münaqişə təhlükəsini əks etdirir. Pandemiyadan və Ukraynada müharibənin başlanmasından sonra olduğu kimi, şirkətlər yenidən təchizat zəncirlərindəki riskləri yenidən qiymətləndirməli olurlar. Buraya sabitlik reputasiyası zədələnmiş Fars körfəzi ölkələrinin iqtisadiyyatlarından asılılıq da daxildir. Bu ölkələr gələcəkdə daha az investisiya və turist axını ilə qarşılaşa bilərlər.

Hökumətləri isə qarşıda çətin qərarlar gözləyir. Bu qərarlardan biri enerji ehtiyatlarının artırılmasıdır. Müharibədən əvvəl qiymətlər aşağı olduğu halda ABŞ-nin strateji neft ehtiyatlarını artırmaması Tramp üçün səhv addım hesab olunur. İndi ehtiyatların yaradılması daha baha başa gələcək.

Yüksək qiymətlər Yaxın Şərqdən kənarda neft hasilatının artmasını stimullaşdırmalıdır. Lakin hələlik belə bir artım müşahidə olunmur. Bu səbəbdən ABŞ kimi ölkələr enerji proteksionizmi siyasətinə meyllənə bilərlər.

Əgər neft və neft məhsulları istehsal edən ölkələr — o cümlədən Çin və Hindistan — öz istehlakçılarını yüksək qiymətlərdən qorumaq üçün ixracı məhdudlaşdırmağa başlasalar, digər ölkələr üçün nəticələr çox ağır ola bilər.

Mərkəzi banklar isə yeni inflyasiya təhlükəsi ilə mübarizə aparmalı olacaqlar. Bu vəziyyət resessiya riskini və qiymət–əmək haqqı spiralını daha da artırır.

Siyasətçilər isə seçicilərin enerji subsidiyaları ilə bağlı tələbləri ilə üzləşəcəklər. Belə subsidiyalar Rusiya Ukraynaya hücum etdikdən sonra bir çox zəngin ölkələrdə tətbiq olunmuşdu. Bəzi Avropa ölkələrində bu xərclər ÜDM-in 2,5 faizindən də çox olmuş və dövlət borcunu daha da artırmışdı.

Bu isə əsas yükün daha kasıb ölkələrin üzərinə düşməsi deməkdir, xüsusilə Asiyada. Məsələn, 2022-ci ildə Banqladeş genişmiqyaslı elektrik kəsintiləri ilə üzləşmişdi.

Hazırkı böhranın necə başa çatacağını proqnozlaşdırmaq çətindir. Lakin hökumətlər düzgün qərarlar qəbul etsələr belə, artıq aydındır ki, müharibə dünya iqtisadiyyatını daha az firavan, daha qeyri-sabit və idarə olunması daha çətin hala gətirib.

Poliqon.info