BAKI, TurkicWorld, Orxan Qədirzadə
İlber Ortaylı (21 may 1947, Bregenz – 13 mart 2026, İstanbul) türk tarixçisi, akademik və yazıçıdır. Türk Tarix Qurumu fəxri üzvü idi. Ortaylı Beynəlxalq Osmanlı Araşdırmaları Komitəsinin idarə heyətinin üzvü, həmçinin Avropa İranologiya Cəmiyyətinin və Avstriya–Türk Elmlər Forumunun üzvü olmuşdur.
Qafqaz mənşəli qaraçay əsilli anası Şefika Ortaylı (1918–2020) Krımın nüfuzlu zadəgan ailələrindən olan Karaşay və çarların knyazlıq verdiyi Krım mirzələrindən Şirinski ailəsinə mənsub idi. O, Stalinqradda Rus dili və ədəbiyyatı üzrə təhsil almışdır. Atası isə Krım doğumlu, Krım tarixi və tatarlar haqqında əsərləri və məqalələri türk dilinə çevirmiş təyyarə mühəndisi Kemal Ortaylı idi.
Anası Ankara Universitetinin Dil və Tarix-Coğrafiya Fakültəsinin Rus dili və ədəbiyyatı bölməsində uzun illər müəllimlik etmişdir. Ortaylı türk, alman və rus dillərinin danışıldığı ailə mühitində böyümüşdür. Enver, Emeldar və Nuriye adlı üç bacı-qardaşı var.
21 may 1947-ci ildə müttəfiqlərin işğalı altında olan Avstriyanın Bregenz şəhərində Krım tatarı ailəsində dünyaya gəlmişdir. İki yaşında olarkən ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə köç etmişdir. İlk və orta təhsilini İstanbul Avstriya Liseyində almışdır. 1965-ci ildə Ankara Atatürk Liseyini bitirmişdir.
Akademik karyerası
1970-ci ildə Ankara Universitetinin Dil və Tarix-Coğrafiya Fakültəsinin tarix bölümünü bitirmişdir. Burada Şerif Mardin, Halil İnalcık, Mümtaz Soysal, Seha Meray, İlhan Tekeli və Mübeccel Kırayın tələbəsi olmuşdur. Sinif yoldaşları arasında Zafer Toprak, Mehmet Ali Kılıçbay və Ümit Arslan da var idi.
Vyana Universitetində slavyan və Şərqi Avropa dilləri üzrə təhsil almışdır. Magistr işini Çikaqo Universitetində Halil İnalcıkın rəhbərliyi ilə hazırlamışdır. “Tanzimatdan sonra yerli idarələr” mövzusunda dissertasiyası ilə 1974-cü ildə Ankara Universiteti Siyasi Elmlər Fakültəsində doktorluq dərəcəsi almışdır. “Osmanlı İmperiyasında Alman nüfuzu” adlı işi ilə 1979-cu ildə həmin fakültədə dosent olmuşdur.
1982-ci ildə universitetlərə tətbiq olunan siyasi təzyiqlərə etiraz olaraq vəzifəsindən istefa vermişdir. Bu dövrdə Vyana, Berlin, Paris, Princeton, Moskva, Roma, Münhen, Strasburq, Yanya, Sofiya, Kiel, Cambridge, Oxford və Tunis şəhərlərində dərs, seminar və konfranslar keçmişdir.
1989-cu ildə Türkiyəyə qayıdaraq professor olmuş və 1989–2002-ci illərdə Ankara Universiteti Siyasi Elmlər Fakültəsinin idarə tarixi kafedrasına rəhbərlik etmişdir.
2002-ci ildə Qalatasaray Universitetinə, iki il sonra isə Bilkent Universitetinə qonaq müəllim kimi keçmişdir. Qalatasaray Universitetinin Hüquq fakültəsində və MEF Universitetinin Hüquq fakültəsində Türk hüquq tarixi dərsləri vermişdir. Qalatasaray Universiteti senatının üzvü olmuşdur. Həmçinin İstanbul Medipol Universiteti Hüquq fakültəsinin Hüquq tarixi kafedrasında da çalışmışdır.
2005-ci ildə Topqapı Sarayı Muzeyinin direktoru olmuşdur. Yeddi il bu vəzifədə işlədikdən sonra 2012-ci ildə yaş həddi səbəbindən təqaüdə çıxmış və vəzifəni Ayasofya Muzeyinin direktoru Haluk Dursuna təhvil vermişdir.
Ortaylı Beynəlxalq Osmanlı Araşdırmaları Komitəsinin idarə heyətinin üzvü, Avropa İranologiya Cəmiyyətinin və Avstriya–Türk Elmlər Forumunun üzvü olmuşdur. 2018-ci ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin nazir müşaviri təyin edilmişdir.
Tarix Vəqfi və Afet İnan ailəsinin əməkdaşlığı ilə iki ildən bir verilən Afet İnan Tarix Araşdırmaları Mükafatının 2004-cü il qalibləri İlber Ortaylının da daxil olduğu münsiflər heyəti tərəfindən müəyyən edilmişdir. 2009-cu ildə İzmir Kitab Sərgisinə qatılmışdır. Dolmabahçe Sarayında keçirilən “Vəfatının 150-ci ilində I Abdülmecid və dövrü” adlı beynəlxalq simpoziumun açılış və bağlanış iclaslarında iştirak etmişdir.
Ortaylı yüksək səviyyədə alman, rus, ingilis, fransız, italyan və fars dillərini, yaxşı səviyyədə isə latın dilini bilirdi. Televiziya proqramlarından birində kompüter istifadə etmədiyini və bəzi şəxslərin onun bioqrafiyasını yanlış məlumatlarla yazdıqlarını, bunun isə onu narahat etdiyini bildirmişdir. Ortaylı orta səviyyədə serb, xorvat və bosniya dillərini bildiyi barədə iddiaları isə təkzib etmişdir.
1981-ci ildə Mersin senatoru doktor Talip Özdolayın qızı Ayşe Özdolay ilə evlənmiş və bu evlilikdən Tuna adlı qızı dünyaya gəlmişdir. On səkkiz illik evlilikdən sonra 1999-cu ildə boşanmışdır.
İlber Ortaylının uşaqlıqdan bəri böyük həvəslə topladığı miniatür avtomobillərdən ibarət geniş kolleksiyası da vardır.
5 dekabr 2025-ci ildə ayağındakı iltihab səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilmişdir. Qısa müddətdə evə buraxılacağını açıqlamışdır.
11 mart 2026-cı ildə jurnalist Fatih Altaylı Ortaylının ciddi sağlamlıq problemləri yaşadığını bildirərək onun üçün dua edilməsini istəmişdir. Həmin gün ailəsi onun beş gündür reanimasiya şöbəsində müalicə aldığını və vəziyyətinin stabil olduğunu açıqlamışdır.
13 mart 2026-cı ildə 78 yaşında vəfat etmişdir.
Televiziya proqramları və yazıları
2004-cü ildə TRT 2 kanalında başlayan və daha sonra TRT Türk-də yayımlanan “İlber Ortaylı ilə” adlı sənədli proqramın aparıcısı olmuşdur. NTV kanalında “İlber Ortaylı ilə tarix dərsləri” proqramını hazırlamışdır. Bloomberg HT kanalında “İlber Ortaylı ilə zaman kaybolmaz” adlı proqram aparmışdır.
5 noyabr 2012 – 11 mart 2013 tarixləri arasında NTV-də jurnalist və yazıçı Mehmet Barlas ilə birlikdə “Her zaman” adlı tarix proqramını təqdim etmişdir. 2024-cü ilin oktyabrından etibarən Okan Bayülgen ilə birlikdə TV100 kanalında “Muhabbet Kralı” proqramında iştirak etmişdir.
2000-ci ildən etibarən “Milliyet” qəzetində, “Atlas Tarih” və “Doğu Batı” jurnallarında məqalələr yazmışdır. Eyni zamanda “Popüler Tarih”, “Tarih ve Toplum” jurnallarında və “Habertürk” qəzetinin tarix əlavəsində yazıları dərc olunmuşdur.
Kitabxanasında təxminən 30 min kitab olduğunu və onların 5 minini Qalatasaray Universitetinə bağışladığını bildirmişdir.
Aldığı mükafatlar
İlber Ortaylı tarix sahəsində apardığı tədqiqatlar, yazdığı kitab və məqalələr, tarix elminin geniş yayılması üçün gördüyü işlər və türk tarixçiliyinin beynəlxalq aləmdə tanınmasına verdiyi töhfələrə görə 2001-ci ildə Aydın Doğan Mükafatına layiq görülmüşdür.
2006-cı ildə İtaliyada Lazio regionunun təşkil etdiyi Akdeniz Festivalında “Avropa ilə Aralıq dənizi arasında Lazio” adlı ictimai və mədəni tarix mükafatı ona təqdim edilmişdir.
2007-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin imzası ilə verilən Puşkin Medalı ilə təltif olunmuşdur.
2017-ci ildə Prezidentlik Mədəniyyət və İncəsənət Böyük Mükafatına layiq görülmüşdür.
Əsərləri (seçilmiş)
1974 — Tanzimatdan Sonra Yerli İdarələr
1978 — Türkiyədə Bələdiyyəçiliyin Təkamülü (İlhan Tekeli ilə)
1980 — Osmanlı İmperiyasında Alman Nüfuzu
1983 — İmperatorluğun Ən Uzun Əsri
1996 — Türkiyə İdarə Tarixinə Giriş
2000 — Osmanlı Ailə Quruluşu
2001 — Tarixin Sərhədlərinə Səyahət
2004 — Osmanlı Barışı
2007 — Avropa və Biz
2010 — Türkiyənin Yaxın Tarixi
2015 — Türklərin Tarixi
2017 — Türklərin Qızıl Dövrü
2018 — Qazi Mustafa Kamal Atatürk
2019 — Bir Ömür Necə Yaşanır?
2022 — İnsan Gələcəyini Necə Qurur?
2023 — 1923 – Cümhuriyyətin İlk Yüzili
2025 — Fatih Sultan Mehmed: Şərqin və Qərbin Hökmdarı
2025 — Cümhuriyyətin İlk Səhəri (Gökçe Akgül və Şermin Yaşar ilə birlikdə)
