Modern.az saytından alınan məlumatlara görə, ain.az xəbər verir.
Modern.az saytı xarici jurnalistlərlə silsilə müsahibələrini davam etdirir. Müsahibələrdə ölkələrarası əlaqələrə həmin jurnalistlərin özəl baxışına, eləcə də həmin ölkələrdə Azərbaycan və azərbaycanlılar barədə təsəvvürləri öyrənməyə, iki ölkə arasında ortaq cəhətləri araşdırmağa çalışırıq.
Budəfəki müsahibimiz İsraildən olan jurnalist, siyasi analitik İqor Roytapeldir. O, Yəhudi Media Mərkəzinin Büro rəhbəridir.
Məlumat üçün onu da bildiririk ki, müsahibə müharibədən öncə götürülmüşdü. Amma sonrdan gerçəklik nəzərə alınaraq, müsahibimizə bir neçə əlavə sual da ünvanladıq.
- Cənab Roytapel, Sizin fikrinizcə, İsrail, ABŞ və İran arasındakı müharibə necə bitəcək? Regiona sülh nə vaxt qayıdacaq?
- İsrail və ABŞ, İsrailə qarşı təcavüzün qarşısını almaq, Fars körfəzi bölgəsindəki ABŞ qüvvələri daha geniş beynəlxalq təhlükəsizlik məqsədi ilə İrandakı rejimə qarşı qabaqlayıcı zərbə endirdilər. Əməliyyat həmçinin İran xalqının öz ölkələri üçün fərqli bir gələcək formalaşdırmaq imkanı əldə edə biləcəyi şərait yaratmaq məqsədi daşıyırdı.
Bu günə qədər rejimin hərbi imkanlarının əhəmiyyətli bir hissəsi zəiflədilib. Lakin, görüləsi xeyli iş var.
Təhlükəsizlik məqsədlərinə tam nail olunana qədər münaqişənin sonu barədə danışmaq tez olardı.
- Martın 5-də Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsi İran dronları tərəfindən vurulub. İran isə bunu inkar etdi və dolayısıyla bu məslədə üçüncü qüvvəni gösətərdi. Politoloq olaraq, bu məsələ ilə bağlı mövqeyinizi bilmək istərdik...
- Analitik baxımdan belə bir zərbəyə Azərbaycanı daha geniş regional münaqişəyə cəlb etmək cəhdi kimi baxmaq olar. Naxçıvanın hədəf kimi seçilməsi, ehtimal ki, təsadüfi deyil. Birincisi, Naxçıvan Azərbaycan üçün xüsusi simvolik əhəmiyyətə malikdir. Ora ölkənin hazırkı Prezidentinin və xatirəsi Azərbaycanda dərin hörmətlə anılan əvvəlki Prezident Heydər Əliyevin doğulduğu yerdir. Buna görə də belə bir yerə zərbə yalnız hərbi əməliyyat kimi deyil, həm də siyasi və simvolik mesaj kimi qəbul edilir.İkincisi, Naxçıvan İran sərhədindən çox qısa, bəzi yerlərdə on kilometrdən az məsafədə yerləşir. Hərbi baxımdan bu, dron imkanları ilə hədəfə nisbətən asanlıqla çatmağı təmin edir.Bu, bir növ ikiqat effekt yaradır. Bir tərəfdən Azərbaycana təzyiq göstərir və onun cavabını sınayır. Digər tərəfdən isə zərbə xüsusi milli əhəmiyyət daşıyan bir əraziyə yönəldiyi üçün güclü psixoloji və siyasi rezonans yaradır.Daha geniş kontekstdə bu cür hərəkətlər güc nümayiş etdirmək və bölgədə gərginlik coğrafiyasını genişləndirməyə çalışmaq strategiyasının bir hissəsi ola bilər. Eyni zamanda, bu addımlar daha da eskalasiya riskini daşıyır və Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunmasında maraqlı olan dövlətlərin beynəlxalq diqqətini və reaksiyalarını artıra bilər. Məsələdə üçüncü qüvvələrin əlinin olduğunu deyirlərsə, qoy, bunu sübut etsinlər.
- Müharibə ilə bağlı son vəziyyət necədir?
- İsrailə hücum yəhudilər üçün müqəddəs olan şənbə günü, əksər vətəndaşların istirahət etdiyi və yalnız təcili yardım xidmətləri, polis və hərbçilərin müdafiə rejimində fəaliyyət göstərdiyi bir gündə həyata keçirilib. Bu günün seçilməsi Tehranın yaratdığı real təhlükəni nümayiş etdirir. Rejim ölkənin ənənəvi olaraq "yatdığı" bir gündə zərbə gözləmirdi. Bu, təsadüfi deyil. Bu, konkret bir təhdidlə diktə edilən hərbi taktikadır.
İsrail yəhudilərə, müsəlman ərəblərə, xristian ərəblərə, druzlara, çərkəzlərə və digər icmalara ev sahibliyi edir. Onların təhlükəsiz və dinc həyat hüququ tamamilə ordu və hökumətin çiyinlərindədir. Vəziyyətin təhlükəli şəkildə gərginləşməsinin qarşısını almaq məcburi deyil, bu, dövlətin strateji vəzifəsidir.
ABŞ geosiyasi maraqları, İran nefti üzərində nəzarəti və regional tarazlığı qoruyaraq qətiyyətlə hərəkət edir. İran qüvvələrinin Azərbaycana və Türkiyəyə hücumları artıq qeydə alınıb ki, bu da Tehranın qonşu ölkələri regional münaqişəyə cəlb etmək niyyətini nümayiş etdirir. Bu dövlətlər ballistik raketlər və dronlar üçün potensial hədəflərə çevrilir.
Prezident İlham Əliyev İranla qonşuluq münasibətlərini bərpa etməyə çalışdı, lakin Tehran fərqli hərəkət edir. Bu, Türkiyə və Azərbaycanı münqişəyə cəlb etmək istəyidir. Bu, Azərbaycan üçün xüsusilə təhlükəlidir, çünki onun ordusunun real döyüşdə sınaqdan keçirilmiş gücü nəzərə alınır. Hər hansı bir səhv hesablama fəlakətli nəticələrə səbəb ola bilər.
İranda ballistik raketlər və nüvə proqramı ilə bağlı riskləri azaltmaq üçün İsrail və ABŞ-ın davamlı hücumlarına məruz qalır. Ölkədəki yeraltı bunkerlərdə hələ də 400 kiloqram zənginləşdirilmiş uran var. Rejim liderlərinə, əsas nüvə mütəxəssislərinə və aşkar edilmiş ballistik raket buraxılış yerlərinə qarşı hədəf əməliyyatları davam edir.
İsraildə və qonşu ölkələrdə sirenlər daha az səslənir. Əksər raketlər ələ keçirilir, lakin "Hizbullah" Tehranla sinxron şəkildə fəaliyyət göstərir. Livan və İranda çox sayda döyüş bölməsinin olması münaqişəyə tez bir zamanda son qoymağı qeyri-mümkün edir.
- İranla İsrail münasibətlərinin normallaşması mümkündürmü?
- Qısa müddətdə tam normallaşma ehtimalı azdır. ABŞ faktorunun mövcudluğu isə müəyyən çəkindirici rol oynayır.
- İsrail Fələstinlə də müharibə səviyyəsindədir, münaqişənin tam bitməsini istərdinizmi?
- Münaqişənin uzunmüddətli dayandırılması strateji məqsəddir, lakin bu, qarşılıqlı təhlükəsizlik zəmanətləri tələb edir.
- İsrailin Türkiyə ilə münasibətləri Azərbaycanda narahatlıq yaradan məqamlardandır. Bu münasibətlər normallaşmaya doğru gedəcəkmi?
- Türkiyə ilə münasibətlər müəyyən dalğalanmalar yaşayır, lakin normallaşma potensialı hələ də qalır.
- İsrail Suriya ilə də yaxşı münasibətdə deyil, bunun gələcəyini necə görürsünüz?
- Bu, regional transformasiyalardan asılıdır. Uzunmüddətli perspektivdə sülh yolu ilə həlldən başqa alternativ yoxdur.
- Jurnlaistlər məsələyə necə baxır, sizcə klassik jurnalistika artıq keçmişdə qalır? İsraildə vəziyyət necədir? İnsanlar hələ də qəzet oxuyur və ənənəvi televiziya kanallarına baxırlar?
- Klassik jurnalistika yoxa çıxmır, sadəcə transformasiya olunur. İsraildə çap mediasının tirajı azalsa da, "The Jerusalem Post" kimi nəşrlər rəqəmsal platformalar vasitəsilə öz təsirini qoruyub saxlayır.
"Haaretz" isə liberal və tənqidi mövqeyi ilə seçilən xüsusi bir media nişini tutur. Eyni zamanda, cəmiyyətin müəyyən hissəsi hesab edir ki, xüsusilə hərbi böhranlar zamanı bəzi redaksiya vurğuları milli həmrəylik və vətənpərvərlik məsuliyyəti ilə bağlı suallar doğurur.
Ənənəvi televiziya kanalları isə hələ də mühüm rol oynayır, xüsusilə də böhran və müharibə dövrlərində onların ciddi yeri görünür…
Müharibənin olmaması hamızın arzusudur. Təəssüf ki, bəzən yeganə çıxış yolu müharibə olur. Jurnalistlər də insandırlar və müharibəni onlar da sevmirlər.
- İsrail mediasının qlobal media ilə müqayisədə mövqeyini necə qiymətləndirirsiniz?
- İsrail mediası qlobal informasiya məkanına inteqrasiya olunub. Bununla yanaşı, İsrail mediasında daha güclü daxili debat və fikir müxtəlifliyi mövcuddur. Bu isə İsrail cəmiyyətinin demokratik xarakterini əks etdirir.
- İsrailin texnoloji inkişafı media sektoruna necə təsir edir?
- Texnoloji liderlik media sektorunu gücləndirir. Rəqəmsal platformaların, analitika sistemlərinin və kibertəhlükəsizlik texnologiyalarının inkişafı İsrail mediasını çevik və rəqabətqabiliyyətli edir.
- İsraildə jurnalistlərin maliyyə vəziyyəti necədir? Orta əməkhaqqı normal həyat səviyyəsi üçün kifayət edirmi?
- Jurnalistlərin maliyyə vəziyyəti müəyyən çətinliklər daşıyır. Orta gəlir əsas yaşayış səviyyəsini təmin edir, lakin peşə çox rəqabətli və qeyri-sabitdir.
- Bəzən iddia olunur ki, qlobal media gizli güc mərkəzlərinə xidmət edir. Bu fikirlə nə dərəcədə razısınız? İsraildə media azaddırmı? Müharibə zamanı media fəaliyyətinə məhdudiyyətlər qoyulurmu?
- Böyük qlobal media qurumları müəyyən siyasi və iqtisadi çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərir və bu da redaksiya siyasətinə müəyyən təsir göstərir.
İsraildə media ümumilikdə azaddır. Lakin hərbi əməliyyatlar zamanı milli təhlükəsizliyi qorumaq məqsədilə hərbi senzura tətbiq olunur. Buna baxmayaraq, ictimai debat aktiv olaraq qalır. Təhlükəsizliklə demokratik prinsiplər arasında balans institusional şəkildə qorunur.
- İsrail-Azərbaycan münasibətlərini necə xarakterizə edərdiniz?
- İsrail və Azərbaycan arasında münasibətlər sabit, praqmatik və strateji şəkildə hesablanmış münasibətlərdir. Əməkdaşlıq konkret maraqlara və uzunmüddətli mexanizmlərə əsaslanır. Ümumilikdə bu, qarşılıqlı fayda, təhlükəsizlik və milli maraqlara hörmət üzərində qurulmuş yetkin strateji tərəfdaşlıqdır.
İsraildə yaşayan azərbaycanlılarla əlaqəm var. Azərbaycanlı icma İsrail cəmiyyətinin ictimai və iqtisadi həyatına yaxşı inteqrasiya olunub və yüksək uyğunlaşma səviyyəsi nümayiş etdirir. Mövcud vəziyyətdən razıyıq. Azərbaycan əsilli yəhudilər cəmiyyətin üzvi hissəsidir və müxtəlif sahələrdə mövqe tuturlar.
- İsraildə təhsilin səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?
- Təhsilin səviyyəsi yüksəkdir. "Hebrew University of Jerusalem" və "Technion-Israel Institute of Technology" kimi universitetlər beynəlxalq nüfuza malikdir və bir çox ölkədən tələbələri cəlb edir.
- İsrail mediasında Azərbaycan hansı kontekstdə təqdim olunur?
- Azərbaycana İsrail mediasında müsbət yanaşılır. Bu ölkə əsasən strateji tərəfdaş və dini tolerantlığın nümunəsi kimi təqdim olunur. Xüsusilə Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın regional təhlükəsizlik arxitekturasındakı rolu daha da əhəmiyyətli hesab olunur.
Azərbaycanla İsrail arasında bütün sahələrdə olduğu kimi təhlükəsizlik sahəsində də əməkdaşlıq mövcuddur. Bu sahədəki əməkdaşlıq strateji və uzunmüddətlidir. Azərbaycan və İsrail arasında ortaq mədəni və ailə dəyərləri mövcuddur. Güclü ailə bağları, ənənələrə hörmət, təhsilə verilən önəm və milli kimlik - bu nüansları misal çəkə bilərəm.
Hadisənin gedişatını izləmək üçün ain.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
