Bakı, 15 mart, AZƏRTAC
Müasir iqtisadi sistemdə istehlakçı yalnız mal və xidmət alan tərəf deyil, eyni zamanda bazar münasibətlərinin əsas iştirakçılarından biridir. İstehlakçıların hüquqlarının qorunması iqtisadi ədalətin, sağlam rəqabət mühitinin və sosial rifahın vacib elementlərindən hesab olunur. Məhz bu səbəbdən hər il martın 15-i Dünya İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi Günü kimi qeyd olunur. Bu günün əsas məqsədi istehlakçı hüquqlarının qorunmasına diqqəti artırmaq, dövlətlərin bu sahədə məsuliyyətini gücləndirmək və vətəndaşların hüquqi məlumatlılığını yüksəltməkdir.
Beynəlxalq səviyyədə formalaşma
İstehlakçı hüquqlarının beynəlxalq gündəmə gətirilməsi XX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. 1962-ci il martın 15-də ABŞ Prezidenti Con Kennedi Konqresdə çıxışı zamanı ilk dəfə istehlakçıların əsas hüquqlarını sistemli şəkildə təqdim etdi. O, istehlakçıların dörd fundamental hüququnu vurğulayıb: Təhlükəsizlik, məlumat almaq, seçim və eşidilmək hüququ.
Bu çıxış sonradan istehlakçı hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə inkişafına təkan verildi. 1983-cü ildən etibarən istehlakçı təşkilatlarının qlobal federasiyası olan “Consumers International” 15 mart tarixini Dünya İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi Günü kimi qeyd etməyə başladı.
1985-ci ildə isə “United Nations” tərəfindən “İstehlakçıların müdafiəsi üzrə rəhbər prinsiplər” qəbul edildi. Bu sənəd dövlətlər üçün istehlakçı hüquqlarının qorunması istiqamətində mühüm normativ çərçivə rolunu oynadı və bir çox ölkədə qanunvericiliyin formalaşmasına təsir göstərdi.
Bazar iqtisadiyyatında istehlakçı hüquqlarının rolu
İqtisadi baxımdan istehlakçı hüquqları yalnız sosial məsələ deyil, həm də bazar mexanizmlərinin düzgün işləməsi üçün vacib amildir. Çünki istehlakçıların hüquqlarının qorunması aşağıda sadalnana hallara müsbət təsir göstərir:
- məhsul və xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəlməsinə;
- sağlam rəqabət mühitinin formalaşmasına;
- biznes sektorunda məsuliyyətin artmasına;
- iqtisadi şəffaflığın güclənməsinə.
İstehlakçı hüquqları sisteminə təhlükəsiz məhsuldan istifadə, doğru və tam məlumat əldə etmək, seçim etmək, zərərin kompensasiyasını tələb etmək, habelə sağlam və təhlükəsiz mühitdə yaşamaq hüquqları daxildir. Bu hüquqların təmin olunması həm dövlətin nəzarət mexanizmlərindən, həm də vətəndaşların hüquqi məlumatlılığından asılıdır.
Azərbaycanda istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi sistemi
Azərbaycanda istehlakçı hüquqlarının qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu sahədə əsas hüquqi baza “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanunla müəyyən olunur. Qanuna əsasən istehlakçılar aldıqları məhsul və xidmətlərin keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və düzgün məlumatlandırılması ilə bağlı bir sıra hüquqlara malikdirlər.
Bu sahədə dövlət nəzarəti əsasən Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti tərəfindən həyata keçirilir. Qurum bazarda haqsız rəqabət hallarının qarşısının alınması, keyfiyyətsiz və təhlükəli məhsulların dövriyyədən çıxarılması, həmçinin istehlakçı şikayətlərinin araşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərir.
Son illərdə Azərbaycanda istehlakçı hüquqlarının qorunması sahəsində maarifləndirmə tədbirləri də genişləndirilib. Elektron müraciət sistemlərinin tətbiqi və ictimai məlumatlandırma kampaniyaları vətəndaşların bu sahədə hüquqi biliklərinin artmasına xidmət edir.
Rəqəmsal iqtisadiyyat və yeni çağırışlar
Qlobal iqtisadiyyatda rəqəmsallaşma prosesləri istehlakçı hüquqlarının qorunması sahəsində yeni çağırışlar yaradır. Elektron ticarətin geniş yayılması ilə birlikdə onlayn alış-veriş zamanı keyfiyyətə zəmanət, şəxsi məlumatların qorunması, saxta satış platformaları və reklam manipulyasiyası kimi problemlər daha aktual hala gəlib. Bu səbəbdən bir çox ölkələrdə rəqəmsal bazarlarda istehlakçı hüquqlarının müdafiəsini gücləndirmək üçün yeni hüquqi mexanizmlər tətbiq olunur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə istehlakçı hüquqları yalnız məhsul təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmayacaq, eyni zamanda məlumat təhlükəsizliyi və rəqəmsal etika kimi məsələləri də əhatə edəcək.
İstehlakçı mədəniyyəti və maarifləndirmənin rolu
Ekspertlərin fikrincə, istehlakçı hüquqlarının qorunmasının ən effektiv yolu vətəndaşların bu sahədə məlumatlılığının artırılmasıdır. Hüquqlarını bilən vətəndaş bazarda daha məsuliyyətli seçim edir və hüquqları pozulduqda müdafiə mexanizmlərindən istifadə edə bilir.
Bu baxımdan 15 Mart – Dünya İstehlakçı Hüquqlarının Müdafiəsi Günü yalnız simvolik tarix deyil. Bu gün dövlət qurumları, ictimai təşkilatlar və media vasitəsilə istehlakçıların hüquqlarının qorunmasına diqqətin artırılması üçün mühüm platforma rolunu oynayır.
Beləliklə, istehlakçı hüquqlarının qorunması müasir iqtisadi sistemdə həm sosial ədalətin təmin edilməsi, həm də sağlam bazar münasibətlərinin formalaşdırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə hüquqi mexanizmlərin gücləndirilməsi və cəmiyyətin maarifləndirilməsi istehlakçıların daha etibarlı və təhlükəsiz iqtisadi mühitdə fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradır.
