525.az portalından verilən məlumata əsasən, ain.az bildirir.
Əbülfəz SüleymanlıProfessor [email protected]
Son günlər Azərbaycanda məzuniyyət imtahanları ətrafında aparılan müzakirələr cəmiyyətin diqqətini yenidən təhsillə bağlı məsələlərə yönəltdi. Sosial mediada və ictimai müzakirələrdə müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Bəziləri sualların həddindən artıq çətin olduğunu düşünür, digərləri isə imtahanların şagirdləri daha ciddi hazırlaşmağa təşviq etdiyini bildirir.
Lakin bu müzakirələr əslində daha fundamental bir məsələni gündəmə gətirir: mövcud imtahan sistemləri gələcəyin memarları olacaq gənclərin real bilik və bacarıqlarını ölçmək üçün nə dərəcədə adekvatdır və bu kontekstdə təhsilin rolu necə yenidən nəzərdən keçirilməlidir?
Təhsil sosiologiyasında çox məşhur bir prinsip var: “Nəyi ölçürüksə, ona dəyər veririk”. Əgər təhsil sistemi əsasən test imtahanları üzərində qurulursa, məktəblər də tədricən həmin imtahanlara uyğunlaşmağa başlayır. Bu zaman tədrisin əsas məqsədi bilik və bacarıq inkişafı deyil, imtahanda uğur qazanmaq olur.
Bu vəziyyət yalnız Azərbaycana xas deyil. Dünyanın bir çox ölkəsində imtahan mərkəzli təhsil sistemi uzun müddət dominant model olub. Məsələn, Çində keçirilən Gaokao imtahanı milyonlarla şagirdin gələcəyini müəyyən edən ən mühüm imtahanlardan biridir. Cənubi Koreyada keçirilən CSAT imtahanı isə o qədər böyük ictimai əhəmiyyət daşıyır ki, imtahan günü ölkədə təyyarə uçuşları belə müvəqqəti dayandırılır. Bu nümunələr göstərir ki, imtahan mərkəzli sistemlər yalnız təhsil məsələsi deyil, həm də böyük sosial institutdur.
Son illərdə bir çox ölkə bu modeli yenidən düşünməyə başlayıb. Finlandiya məktəblərində standartlaşdırılmış imtahanların sayı çox azdır və şagirdlərin inkişafı əsasən müəllimlərin davamlı müşahidəsi və layihə əsaslı fəaliyyətlər vasitəsilə qiymətləndirilir. Sinqapur isə uzun müddət imtahan sistemi ilə tanınsa da, son illərdə təhsil siyasətində ciddi dəyişikliklər edib. “Teach Less, Learn More” və “Learn for Life” proqramları çərçivəsində şagirdlərin tənqidi düşünmə və yaradıcılıq bacarıqları ön plana çıxarılır. Estoniya rəqəmsal təhsil sahəsində dünyanın qabaqcıl ölkələrindən sayılır və burada elektron platformalar vasitəsilə şagirdlərin öyrənmə prosesi izlənilir, müəllimlər üçün geniş analitik məlumat bazası yaradılır. ABŞ və Böyük Britaniya universitetlərində isə süni intellektin yayılması ilə əlaqədar olaraq qiymətləndirmə sistemlərində dəyişikliklər aparılır. Bir çox universitet yazılı testlərin payını azaldaraq sözlü imtahanlar, layihə əsaslı tapşırıqlar və proses yönümlü qiymətləndirmə metodlarına üstünlük verir.
Süni intellekt təhsildə yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı yeni problemlər də ortaya çıxarır. Artıq bir çox universitetdə müəllimlər belə bir vəziyyətlə qarşılaşır: tələbə təqdim etdiyi yazılı işdə mükəmməl cavablar təqdim edir, lakin həmin cavabların arxasında duran düşüncə prosesini izah etməkdə çətinlik çəkir. Çünki bu cavabları bəzən süni intellekt alətləri hazırlayır. Bu vəziyyət təhsil sisteminin uzun illər əsaslandığı bir fərziyyəni sarsıdır: doğru cavab artıq öyrənmənin etibarlı göstəricisi deyil.
Beynəlxalq qiymətləndirmə proqramı olan PISA da artıq qiymətləndirmə modelini dəyişməyə başlayıb. Yeni modeldə şagirdlərə real həyat situasiyalarına əsaslanan ssenari sualları təqdim olunur və onların problem həll etmə bacarıqları ölçülür. Bu yanaşma təhsildə yeni bir prinsipi ön plana çıxarır: məlumatı xatırlamaq deyil, onu istifadə etmək bacarığı.
Hətta bir müddət mövcud test imtahanlarının qalacağını düşünsək belə, sualların məzmunu dəyişməlidir. Əzbərə əsaslanan məlumatlardan çox düşünmə, analiz və problem həll etmə bacarıqlarını ölçən suallar ön plana çıxmalıdır. Bu yanaşma həm də imtahan hazırlığında repetitorluqdan asılılığı müəyyən dərəcədə azalda bilər.
Bugünkü müzakirələr – imtahanlar, sualların səviyyəsi və qiymətləndirmə mexanizmi – əslində daha böyük bir sualın ətrafında cərəyan edir: təhsilin əsas məqsədi nədir? Əgər məqsəd yalnız seçim etməkdirsə, imtahanlar qalacaq. Əgər məqsəd düşünən və yaradan insan yetişdirməkdirsə, qiymətləndirmə sistemləri də dəyişməlidir.
Süni intellekt dövründə informasiya hər yerdə mövcuddur. Buna görə də təhsilin əsas vəzifəsi məlumatı əzbərlətmək deyil, düşünməyi öyrətməkdir. Gələcəyin təhsil sistemi də məhz bu sualın cavabından asılı olacaq.
Eyni zamanda unutmayaq ki, artıq günümüzdə uşaqlar və gənclər yalnız bir-biri ilə deyil, həm də süni intellektə əsaslanan platformalar və alqoritmik sistemlərlə rəqabət aparırlar. Bu reallıq təhsilin məzmunu və məqsədləri barədə düşünməyi daha da zəruri edir. Çünki informasiya və hazır cavablar artıq texnoloji sistemlər tərəfindən sürətlə istehsal oluna bilir. Bu səbəbdən təhsil sisteminin əsas vəzifəsi yalnız məlumat ötürmək deyil, analitik düşünmə, yaradıcılıq, problem həll etmə və etik qərarvermə kimi insanın unikal idrak bacarıqlarını inkişaf etdirmək olmalıdır. Təhsil siyasəti də məhz bu reallığı nəzərə alaraq daha çox proses yönümlü qiymətləndirmə modellərinə, layihə əsaslı öyrənməyə və tənqidi düşünmə bacarıqlarının inkişafına yönəlməlidir.
Süni intellekt dövründə təhsilin əsas rəqabət üstünlüyü məhz bu bacarıqların formalaşdırılması ilə müəyyən olunacaq. Gələcəyin dünyasında məlumatı ən sürətli tapan deyil, onu ən doğru şərh edən və yeni ideyalara çevirə bilən insanlar üstün olacaq. Təhsil sistemi də məhz belə insanları yetişdirməyi bacardığı ölçüdə öz missiyasını yerinə yetirmiş olacaq.
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
