Bakı. Trend:
Yaxın Şərqdə baş verən müharibələr heç vaxt Yaxın Şərqləməhdudlaşmır. Onlar lokal toqquşma, qarşılıqlı zərbələr, çəkindirməkampaniyası və ya məhdud əməliyyat kimi başlaya bilər, amma sonudemək olar ki, həmişə eyni olur: dünya iqtisadiyyatı üçün şok,inflyasiya təzyiqi, bazarlarda əsəbilik, logistikanın bahalaşması,sığorta haqlarının artması, investisiya strategiyalarına yenidənbaxılması və qlobal dayanıqlılıq anlayışının özünündəyişməsi.
İran ətrafında gedən müharibənin əsl miqyası da məhz bundadır.Onun nəticələri döyüş meydanı ilə bitmir. Bu təsirlər müasir dünyatəsərrüfat sisteminin hər damarına sirayət edir - neft tankeri vəqaz terminalından tutmuş çörək piştaxtasına, ipoteka faizinəqədər.
Belə böhranların təhlilində ən böyük intellektual səhv ondanibarətdir ki, onları yalnız cəbhə məlumatlarının dili ilə izahetməyə çalışırlar. Kim birinci zərbə endirdi, neçə raket hədəfəçatdı, hava hücumundan müdafiə sistemi nə dərəcədə effektiv oldu,hansı obyekt sıradan çıxdı, hansı itki təsdiqləndi, hansı təkzibedildi. Halbuki dünya iqtisadiyyatı üçün daha vacib sual başqadır:riskin qiyməti ilə nə baş verir. Çünki müasir iqtisadiyyat çoxdantəkcə istehsal və istehlak üzərində qurulmur, o həm də sarsıntıgözləntisi ilə yaşayır. Sarsıntı gözləntisi isə artıq özü-özlüyündəiqtisadi faktordur. Bəzən elə onun özü sarsıntının özündən dədağıdıcı olur.
İran ətrafında müharibə məhz bu təməli dəyişir. O, planetin ənmühüm enerji qovşaqlarından birini adi logistika marşrutundan daimiqlobal narahatlıq mənbəyinə çevirir. Hörmüz boğazı xəritədə sıradanbir nöqtə deyil. Bu, dünya energetikasının sinir sistemidir. ABŞEnerji İnformasiyası İdarəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə buboğazdan gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft mayelərikeçib. Bu da dünya üzrə maye karbohidrogen istehlakının təxminənbeşdə birinə bərabərdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi də bildirirki, dünya dəniz neft ticarətinin təxminən dörddə biri məhz budəhlizdən keçir. Başqa sözlə, söhbət rahatlıqla yan keçilə biləcəkikinci dərəcəli marşrutdan yox, dünya iqtisadiyyatının təchizatındaaçar rol oynayan kanallardan birindən gedir.
Buradan birinci və ən ciddi nəticə çıxır: İran yaxınlığındaböyük müharibədən sonra neftin qiyməti artıq yalnız tələb və təklifbalansı ilə müəyyənləşmir. Bu qiymətin içinə marşrutun həssaslığınagörə uzunmüddətli əlavə risk haqqı da daxil olur. Böhrandan əvvəlbazar ABŞ-də şist hasilatını, OPEC+ kvotalarını, Çinin ləngimətempini, Avropa sənayesinin durumunu, avrozonada resessiyaehtimalını müzakirə edə bilirdi. Belə münaqişədən sonra bu amilləraradan qalxmır, amma onların üzərinə daha sərt bir parametr kölgəsalır - hərbi risk. Bu isə o deməkdir ki, neft tədarükündə dərhalfiziki qırılma olmasa belə, gələcəkdə belə bir qırılmanın ehtimalıartdığı üçün neft yenə də bahalaşacaq.
Məhz bunu anlamaq xüsusilə vacibdir. Bazara təkcə qıtlıq faktıyox, qıtlıq ehtimalı da təsir edir. Bunlar iqtisadi reallığınprinsipcə fərqli səviyyələridir. Neft hələlik kifayət edə bilər,tankerlər hərəkətdə qala bilər, ixrac müqavilələri hələ də yerinəyetirilə bilər, amma artıq başqa mexanizm işə düşür - qorxu, təkrarsığorta, əlavə təhlükəsizlik yastığı, risk əlavələri və təciliehtiyat toplama mexanizmi. Sığorta şirkətləri tarifləri qaldırır.Daşıyıcılar şərtləri yenidən nəzərdən keçirir. Treyderlər qiymətəəlavə risk primi yazırlar. İdxalçılar daha çox və daha tez almağaçalışırlar. Dövlətlər ehtiyatları düşünür. Banklar xammalsövdələşmələri üzrə kredit şərtlərini sərtləşdirir. Nəticədətammiqyaslı blokada olmasa belə, real inflyasiya effektiyaranır.
Əgər neft birinci dalğadırsa, qaz ikinci dalğadır - daha incə,amma bir çox hallarda daha təhlükəli. Beynəlxalq EnerjiAgentliyinin qiymətləndirməsinə görə, qlobal mayeləşdirilmiş təbiiqaz ticarətinin təxminən 19 faizi Hörmüzdən keçir. Qətərin LNGixracının demək olar ki, hamısı, BƏƏ ixracının isə böyük hissəsiməhz bu marşrutla gedir. Bu artıq sadəcə xammalın qiyməti məsələsideyil. Bu, bütöv regionların, ilk növbədə Asiyanın enerjitəhlükəsizliyi məsələsidir. Qaz bazarları çoxlarının düşündüyündəndaha gərgindir. Onlar neft bazarı qədər universal deyil,infrastrukturdan, texnoloji dövrlərdən, terminallardan, qazdaşıyandonanmadan və uzunmüddətli müqavilələrdən daha çox asılıdır. QlobalLNG ticarətinin ciddi payının keçdiyi zonada dayanıqlığın həttaməhdud pozulması belə zəncirvari reaksiya yarada bilər - yanacağınbahalaşması, elektrik qiymətlərinin artması, sənaye istehsalınınmaya dəyərinin yüksəlməsi, kommunal yükün ağırlaşması və sondasosial gərginliyin artması.
Neft bahalaşanda nəqliyyat bahalaşır. Qaz bahalaşanda isə müasirsənaye həyatının özü bahalaşır. Zərbə metallurgiyaya, kimyasənayesinə, gübrə istehsalına, şüşəyə, sementə, tikintimateriallarına, elektroenergetikaya dəyir. İran ətrafında hər hansıiri münaqişə dərhal qlobal inflyasiya burulğanına çevrilir, çünkienerji iqtisadiyyatın qanıdır. Qan bahalaşanda bütün orqanizmağrımağa başlayır.
Ən ağır nəticələrdən biri gübrə və ərzaq sektorunda üzə çıxır.Adətən ilk manşetlərə düşməyən, amma sonradan dünyanı ən ağrılıvuran sahə də məhz budur. Qiymətləndirmələrə görə, dünya gübrəticarətinin təxminən 30 faizi bu və ya digər formada Hörmüzyaxınlığındakı yüksək riskli marşrutlarla bağlıdır. Hərbieskalasiya fonunda karbamid və bir sıra digər azot gübrələrininqiyməti bazarın ayrı-ayrı seqmentlərində artıq 30-40 faiz artıb.Dünya Bankı da əmtəə bazarlarına dair icmallarının birində qeydedirdi ki, 2025-ci ilin üçüncü rübündə gübrə qiymətləri indeksiəvvəlki rüblə müqayisədə təxminən 14 faiz yüksəlib və bir iləvvəlki səviyyədən 28 faiz yuxarı olub. Bu, quru statistika deyil.Bu, gələcək ərzaq bahalaşmasının anonsudur.
Buradakı iqtisadi zəncir son dərəcə amansızdır. Qaz bahalaşırsa,azot gübrəsi də bahalaşır. Gübrə bahalaşırsa, məhsulun maya dəyəriyüksəlir. Məhsulun maya dəyəri yüksəlirsə, taxıl, yem, bitkiyağları, ət, süd və quş əti bahalaşır. Sonra isə sosial effektbaşlayır: kasıb ölkələrdə ərzaq sabitliyinin pozulması riski artır,orta gəlirli ölkələrdə inflyasiya sürətlənir, inkişaf etmişiqtisadiyyatlarda real gəlirlərə və ailə büdcələrinə təzyiqgüclənir. Yəni İran ətrafında müharibə dar bir dəniz dəhlizindəbaşlaya, min kilometrlərlə uzaqda isə çörəyin, ətin və işığınqiymət artımı kimi yekunlaşa bilər.
Afrika ölkələri və Asiyanın bir hissəsi üçün bu, xüsusilətəhlükəlidir. Çünki həmin ölkələrdə ailə büdcəsində qidaya ayrılanpay varlı dövlətlərlə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Bu isə o deməkdirki, baza qiymətlərində istənilən sıçrayış rahatlığa yox, birbaşayaşamağa zərbə vurur. İnkişaf etmiş ölkədə ərzağın bahalaşmasıqıcıq və siyasi mübahisə yaradırsa, kasıb ölkədə bu, aclıq, küçəetirazları, siyasi destabilləşmə və daxili böhranın yenimərhələsinə çevrilə bilər. Müharibə qeyri-sabitliyi məhz ərzaqkanalları ilə ixrac edir.
İnvestisiyalara dəyən zərbə də az dağıdıcı deyil. Müasir kapitalqəhrəmanlığı yox, proqnozlaşdırıla bilən mühiti sevir. O, riskliyurisdiksiyalarda işləyə bilər, amma yalnız risk aydın, hesablanmışvə çərçivələnmiş olduqda. Onilliklər boyu dünyaya özünü ultramüasirməkan kimi satan bir region - meqalayihələr, göydələnlər, maliyyəmərkəzləri, texnoloji təşəbbüslər, turizm klasterləri və qlobal habolmaq iddiası ilə çıxış edən bir məkan - birdən-birə böyükmüharibənin radiusuna düşəndə, təhlükəsizlik brendinin özü yenidənqiymətləndirilir.
UNCTAD-ın məlumatına görə, 2024-cü ildə qlobal birbaşa xariciinvestisiyalar 11 faiz azalaraq təxminən 1,5 trilyon dollara enib.Bu isə onu göstərir ki, qlobal kapital onsuz da ehtiyatlıdavranmağa başlayıb. O artıq daha ləng hərəkət edir, daha seçiciqərar verir, daha çox komfort və daha güclü sığorta çətiri tələbedir. Belə fonda əsas bazarlara yaxın ərazilərdə yeni sistemlimünaqişə pul uğrunda rəqabəti daha da sərtləşdirir. Əvvəllər Körfəzölkələrinə dayanıqlılıq, infrastruktur və yüksək artım tempinümayiş etdirmək kifayət edirdisə, indi onlar investorun geosiyasiqorxusunun da kompensasiyasını verməli olacaqlar. Qorxu isə ucuzmal deyil.
Bazarlar buna ritorik təhlükə kimi yox, aktivlərinqiymətləndirilmə modelini dəyişə bilən faktor kimi reaksiya verdi.Münaqişənin kəskinləşdiyi dövrlərdə regionun bir sıra ölkələrindəfond indeksləri ciddi təzyiq altında qaldı. Xüsusən daşınmaz əmlakvə development sektoru ilə bağlı bəzi kağızlar kapitallaşmanınnəzərəçarpacaq hissəsini itirdi. BƏƏ-də daşınmaz əmlak üzrəəməliyyatların həcminin də böhran dövrlərinin birində illik ifadədəüçdə birdən çox azaldığı haqda məlumatlar yayıldı. Bu, mühümsiqnaldır. Çünki daşınmaz əmlak, turizm, development, fond bazarıvə maliyyə xidmətləri təkcə pulla yox, həm də etimadla qidalanır.Etimad sarsılıbsa, pul da daha yavaş, daha ehtiyatla və daha bahalıhərəkət edir.
Məhz burada İran ətrafında müharibə gec qloballaşmanın əsasmiflərindən birini darmadağın edir: guya hər istənilən problemidiversifikasiya ilə dolanmaq olar. Xeyr, hər problemi yox.Coğrafiyanın da öz sərhədləri var. Beynəlxalq Enerji AgentliyiHörmüzdən yan keçməklə tədarük itkisini qismən kompensasiya edəbiləcək alternativ boru kəməri güclərini təxminən gündəlik 3,5-5,5milyon barel səviyyəsində qiymətləndirirdi. Hətta ən yüksək rəqəmdə boğazdan hər gün keçən həcmdən xeyli aşağıdır. Deməli, dünyaşoku müəyyən qədər yumşalda bilər, amma onu ağrısız şəkildəneytrallaşdıra bilməz. Müasir logistikanın guya coğrafiyaya tamqalib gəldiyi barədə rahat illüziyanın sonu da elə budur.
Üstəlik, müharibə deqloballaşmanı təbliğat müstəvisində yox,praktik mənada sürətləndirir. Şirkətlər artıq “harada daha ucuzdur”sualından çox “harada daha etibarlıdır” sualını düşünür. Onlartədarük zəncirindən maksimum səmərəlilik sıxışdırmağı yox, növbətiböhrandan necə salamat çıxmağı hesablayırlar. Bu da bir neçə irinəticəyə gətirir. Birincisi, ehtiyatların artırılması. İkincisi,maliyyə yastığının böyüdülməsi. Üçüncüsü, istehsalın bir hissəsininson bazara daha yaxın ərazilərə köçürülməsi. Dördüncüsü, həddənartıq optimallaşdırılmış logistika modellərindən imtina. Beşincisi,beynəlxalq ticarətin bütün prosesinin bahalaşması. Dünya artıqmalın özünə yox, onun sabit tədarükünə pul ödəməyə başlayır.
Belə dünyada səmərəliliyin yerini etibarlılıq tutur. Etibarlılıqisə məlum məsələdir, həmişə daha bahalıdır. Böyük müharibələrinyeni gizli vergisi də elə budur. Bu vergini nə bir dövlət yığır, nədə bir gömrük məntəqəsi rəsmiləşdirir. O, bütün qlobal sistemboyunca səpələnir - fraxt, sığorta, ehtiyat toplama, risk primi,kapitalın bahalaşması və investorun ehtiyatlı davranışıvasitəsilə.
Bir başqa nəticə də var ki, ona çox vaxt yetərincə diqqətverilmir: inflyasiyanın geosiyasi fenomen kimi geri qayıtması. Sononilliklərdə inkişaf etmiş dünyanın elitaları qiymət artımını dahaçox pul siyasətinin, büdcə kəsirinin, tələbin və məhsuldarlığınfunksiyası kimi müzakirə etməyə öyrəşmişdi. Amma İran ətrafında başverən tipli müharibələr köhnə bir həqiqəti yenidən xatırladır:bəzən inflyasiya pul çapından yox, boğazdan, boru kəmərindən,terminaldan, tankerdən, dağıdılmış anbardan, hərbi təhdiddən gəlir.Belə vəziyyətdə mərkəzi bank faiz dərəcəsi ilə nə qədər oynasa da,o dərəcə ilə marşrutu sürətlə minalardan təmizləmək, sığortaprimini aşağı salmaq və ya investora strateji güvən hissiniqaytarmaq mümkün deyil.
Deməli, İran ətrafında müharibədən sonra dünya iqtisadiyyatıtəkcə daha bahalı olmur, eyni zamanda standart alətlərlə idarəedilməsi də xeyli çətinləşir. Məsələnin ən kritik tərəfi də məhzbudur. İnflyasiya monetar xarakter daşıyanda ona faiz dərəcəsi,likvidliyin azaldılması, tələbin soyudulması kimi üsullarla qarşıçıxmaq mümkündür. Amma inflyasiya geosiyasi mahiyyət daşıyandahəmin alətlər həm daha zəif işləyir, həm də daha ağır nəticə verir.Belə vəziyyətdə uçot dərəcəsinin artırılması səbəbi müalicə etmir,sadəcə nəticələrin bir hissəsini cilovlayır. Bu cilovlamanın bədəliisə iqtisadi artımın ləngiməsi, kreditləşmənin pisləşməsi,investisiya fəallığının enməsi və biznes üçün xərclərin artmasıolur.
Sənaye xammalını da yaddan çıxarmaq olmaz. Yaxın Şərq təkcə neftvə qaz deyil. Bu bölgə eyni zamanda metalların və enerji tutumluistehsal məhsullarının qlobal ticarətində də ciddi paya malikdir.Körfəz ölkələri alüminium bazarında nəzərəçarpacaq yer tutur,alüminium isə enerji qiymətinə ən həssas metallardan biridir. Qazvə elektrik bahalaşırsa, logistika xərc çəkirsə, dəniz boğazlarıətrafında gərginlik artırsa, bu, istər-istəməz alüminiumun mayadəyərinə basqı göstərir. Sonra bu zərbə zəncirvari şəkildəavtomobil sənayesinə, aviasiya istehsalına, tikintiyə, kabelməhsullarına, qablaşdırma sektoruna, elektronikaya və infrastrukturlayihələrinə ötürülür. Beləcə, bir regional hərbi böhran dünyasənayesinin ən müxtəlif sahələrinə sirayət etməyə başlayır.
Bütün bunlar bir başqa dönüşü də qaçılmaz edir: iqtisadiyyatdadövlətin rolunun güclənməsini. Belə müharibələrdən sonra hökumətlərartıq bazarın kənarında dayanan neytral müşahidəçi kimi davranabilmirlər. Onlar iqtisadi müdafiənin memarına çevrilməyə məcburqalırlar. Dövlətlər ehtiyatları artırmağa başlayır, kritiktədarükləri sığortalayır, nəqliyyat dəhlizlərini dəstəkləyir,həssas sahələri subsidiya ilə ayaqda saxlayır, bəzi mallarınixracına məhdudiyyət qoyur, daxili qiymət artımını cilovlayır,tariflərə müdaxilə edir və bir çox hallarda sosial sabitlik naminəbazar saflığını ikinci plana keçirir. İranla müharibədən sonrakıdünya təkcə daha bahalı yox, həm də daha çox dövlət nəzarətinəsöykənən dünya olacaq.
Bu məqam ona görə ayrıca önəmlidir ki, biz elə bir dövrə giririkki, marşrutların, resursların və müqavilələrin artıq iki qiymətiyaranır - kommersiya qiyməti və siyasi qiyməti. Neft terminalıartıq sadəcə infrastruktur obyekti deyil, milli təhlükəsizlikelementidir. Qaz müqaviləsi təkcə biznes razılaşması deyil,strateji sığorta paketidir. Gübrə artıq yalnız aqrokimya məhsuludeyil, ərzaq suverenliyi məsələsidir. Dəniz boğazı da sırflogistika coğrafiyası yox, siyasi təsirin sinir nöqtəsidir.
Elə buna görə də “əvvəlki dünya iqtisadiyyatı artıq olmayacaq”tezisi publisistik şişirtmə sayıla bilməz. Bu, struktur qırılmanıntəsbitidir. Əvvəlki iqtisadiyyat ona görə geri qayıtmayacaq ki,dünya ticarəti çökəcək və ya istehsal dayanacaq. Bu baş verməyəcək.Dünya yox olmayacaq, həyat donmayacaq. Amma sistem başqa qaydalarlaişləyəcək. Enerjinin qiyməti daha yüksək hesablanacaq. Risklər dahasərt şəkildə qiymətə yazılacaq. Logistika daha ehtiyatlı və dahaxərcli olacaq. İnvestisiya axınları daha ləng hərəkət edəcək vətəhlükəsizlik üçün daha yüksək mükafat tələb edəcək. Dövlətlərbazara daha fəal müdaxilə edəcək. İnflyasiyanı isə getdikcə dahaçox daxili qızışma yox, xarici turbulentlik doğuracaq.
Bütün deyilənləri bir neçə strateji nəticədə toplasaq, mənzərəbelə görünür.
Birincisi, İran ətrafında müharibə enerji bazarlarında daimirisk primini möhkəmləndirir. Hətta döyüşlərin aktiv mərhələsi bitsəbelə, bazar qlobal ticarətin əsas marşrutlarından birinin realtəhdid altında qaldığını unutmayacaq.
İkincisi, bu müharibə neft, qaz, gübrə, ərzaq, metallar vənəqliyyat xərcləri vasitəsilə dünya üzrə inflyasiya təzyiqini dahada artırır.
Üçüncüsü, bölgədə investisiya mühitini pisləşdirir və YaxınŞərq, eləcə də ona bağlı logistika qovşaqları ilə əlaqəli layihələrüçün kapitalın ümumi dəyərini yüksəldir.
Dördüncüsü, təchizat zəncirlərində maksimum ucuzluq modelindənmaksimum etibarlılıq modelinə keçidi sürətləndirir.
Beşincisi, dövləti iqtisadi idarəetmənin mərkəzinə qaytarır,çünki cəmiyyəti xarici şoklardan qorumaq missiyası yenidən dövlətinçiyninə düşür.
Və nəhayət, altıncısı, dünya iqtisadiyyatını daha az etibarlı,daha az inanclı edir. Halbuki etimad qlobal bazarın görünməyənsementidir. O sement olmayanda qlobal sistem bahalı, həyəcanlı vədayanıqsız əlaqələr toplusuna çevrilir.
Belə müharibələrin tarixi amansızlığı da məhz bundadır.Dağıdılmış obyektləri bərpa etmək olar. Yandırılmış anbarlarıyenidən tikmək olar. Zədələnmiş gəmiləri əvəzləmək olar.Terminalları təmir etmək olar. Amma proqnozlaşdırıla bilmə hissinigeri qaytarmaq qat-qat çətindir. Müasir iqtisadiyyat da məhz həminhissin üzərində dayanır - marşrutun açıq qalacağına, müqaviləninicra olunacağına, sığortanın əlçatan olacağına, enerjinin nisbətənsabit qalacağına və investisiya üfüqünün növbəti raketin uçuşməsafəsindən daha uzun olacağına inamın üzərində.
İran ətrafında müharibədən sonra bu inam artıq əvvəlki kimiolmayacaq. Deməli, dünya iqtisadiyyatı da əvvəlki dünyaiqtisadiyyatı olmayacaq.
