1925-vi ildə Tiflis yaxınlığında “Junkers-13” təyyarəsi qəzaya uğrayıb. Ölənlər arasında yüksək vəzifəli “çekist”lər və partiya rəsmiləri də olub. Stalin ölümlərin təsadüfi olmadığına əmin olaraq araşdırma tələb edib. Müasir tarixçilər isə təyyarədə olmayan sərnişinlərdən birinin fəlakəti təşkil etməkdə şübhələniblər.
Ölənlərdən biri Solomon Qriqoryeviç Mogilevski olub. O, 1885-ci ildə yəhudi bir iş adamının ailəsində dünyaya göz açıb. Gəncliyində inqilabçılara qoşulub və buna görə həbs olunub. İsveçrəyə qaçıb və orada Leninlə görüşüb. Rusiyaya qayıdandan sonra “yeraltı işi”ni Sankt-Peterburq Universitetində hüquq təhsili ilə birləşdirib. İnqilabdan sonra ədliyyə sistemində çalışıb.
1919-cu ildə S.Mogilevski əks-inqilab və təxribatla mübarizə üzrə Rusiya üzrə fövqəladə komissiyaya təyin edilib. Tezliklə o, sovet xarici kəşfiyyat xidməti olan komissiyanın xarici işlər departamentinə (XİD) rəhbərlik etməyə başlayıb. Daha sonra yeni bir təyinat gəlib: 1922-ci ildə Mogilevski Dövlət Siyasi İdarəsinin Qafqazdakı səlahiyyətli nümayəndəsi olub. Gənc və enerjili Lavrenti Beriya onun müavini təyin edilib. Beriyanın öz rəisi ilə münasibətləri, yumşaq desək, yaxşı olmayıb.
22 mart 1925-ci ildə Mogilevski, Zaqafqaziya Federasiyası Xalq Komissarları Şurasının sədr müavini Aleksandr Myasnikov fəhlə və kəndli müfəttişliyi xalq komissarının müavini Georgi Atarbekovla birlikdə rəsmi iş üçün Tiflisdən Abxaziyaya “Yunkers-13” təyyarəsi ilə uçub. Havaya qalxdıqdan on dəqiqə sonra yaxınlıqdakı meydançada oynayan futbolçular 300 metr hündürlükdə tüstü, ardınca isə zərbədən sonra suya düşmə və partlayış hiss ediblər. Rəsmi versiyaya görə (1930-cu il “Kiçik Sovet Ensiklopediyasında” qeydə alınıb), Atarbekov və Mogilevski qəzadan əvvəl təyyarədən tullanmağı bacarıblar.
Myasnikov yanacaq çənlərinin partlamasından sonra ölüb. Atarbekov və Mogilevski ağır bədən xəsarətlərinə görə həlak olublar. Komissiya hava gəmisindəki yanğının odla ehtiyatsız davranma nəticəsində baş verdiyi qənaətinə gəlib. Stalin təsadüfə inanmayıb. Hələ 25 mart 1925-ci ildə Serqo Orconikidzeyə yazıb: “Onlar Myasnikovun, Mogilevskinin və Atarbekovun ölümünün təsadüfi olmadığını, iki çekistdən qisas almaq məqsədilə təşkil edildiyini deyirlər. İstintaq aparılmalıdır”.
Hakimiyyət həqiqətən də qisas tədbirlərindən qorxub. Aprel ayında Stalin Orconikidzeyə yenidən məktub yazıb: “Gürcüstanda onlarla edam barədə məlumatlar daxil olub. Bu, “QruzÇek”in terrorçu siyasəti ilə əlaqədar təhlükəli əhval-ruhiyyənin yaradıldığını və yeni üsyan cəhdlərinin gözlənildiyini təsdiqləyir”.
Vladimir Antonov da daxil olmaqla bir çox tarixçi bunun əksini düşünür: Hadisə Mogilevskinin müavini Lavrenti Beriya tərəfindən təşkil edilib. Bəs münaqişənin arxasında nə dayanırdı?
Bəzi məlumatlara görə, Atarbekov Beriyanın qaranlıq keçmişindən, xüsusən də onun Bakıda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dönəmində kəşfiyyat xidməti ilə əməkdaşlığından xəbərdar olub. İddialara görə, o, şübhələrini Myasnikov və Mogilevski ilə bölüşüb. Mogilevski Beriyanın rəhbər vəzifəyə namizədliyini qəti şəkildə rədd edib. Buna görə də Beriyanın öz patronundan və “müttəfiqləri”ndən yaxa qurtarmaq üçün bir çox səbəbi olub. Xüsusilə də bu üçlüyün ölümündən sonra onun karyerası yüksəlib.
Solomon Mogilevski 40 yaşında, karyerası yüksəlişdə olduğu bir vaxtda vəfat edib. Əgər bu hadisə olmasaydı, kim bilir, sovet kəşfiyyatının başına nə gələcəkdi?. Lakin tarix hipotetik nəzəriyyələri sevmir. Təxminən yüz il əvvəl verilən “təsadüf” hökm yeganə rəsmi hökm olaraq qalır.(musavat.com)
