ain.az, Sherg.az portalına istinadən məlumat verir.
Türkiyə idxal olunan inflyasiya, subsidiya yükü və valyuta təzyiqinin ən güclü kombinasiyası ilə üzləşər
Hazırda ABŞ-İsrail-İran xətti ətrafında davam edən münaqişə artıq yalnız regional hərbi gərginlik kimi deyil, qlobal iqtisadi sistemə təsir edən strateji sınağa çevrilib. Münaqişənin gözlənildiyindən daha uzun davam etməsi dünya bazarlarında qeyri-müəyyənliyi artırıb.
Bu çərçivədə həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr yeni iqtisadi risklərlə üzləşməkdə davam edir. Prosesin iqtisadi riskləri Türk dünyasına da təsir edir.
Aprelin 11-də İslamabadda aparılan ABŞ-İran danışıqlarının nə ilə nəticələnəcəyi isə sual altındadır.
“Tasnim”in “Telegram” kanalının məlumatına görə danışıqlar uzadıla bilər. Dövlətlərin ortaq nəticəyə gələ bilməməsi ilə hər keçən gün dünya iqtisadiyyatına zərbə vurmağa davam edir.
Macarıstanın Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun, Budapeştdəki Ludovika Türkşünaslıq Mərkəzinin baş məsləhətçisi, Sent İştvan Universitetinin professoru, Yaponiya, Rusiya və Qazaxıstan universitetlərinin fəxri doktoru Lazlo Vaşa münaqişənin qlobal və regional iqtisadi nəticələri ilə bağlı Sherg.az-ın suallarını cavablayıb:
-Hazırki ABŞ-İsrail-İran müharibəsinin iqtisadiyyata təsirini necə qiymətləndirirsiniz?
-Bu müharibənin ilk təəccüblü tərəfi onun başlaması deyil, tez bitməməsidir. Qısa və həlledici olacağı güman edilən bir münaqişənin 43-cü günündə dünya iqtisadiyyatı artıq özünü yeni geosiyasi qeyri-müəyyənlik mərhələsinə daxil olmuş kimi aparır. Bu mərhələ daha çox şokdan deyil, struktur uyğunlaşmadan ibarətdir. Mərkəzi Avropa baxımından bu, olduqca önəmlidir. Biz enerji asılılığının, ticarət dəhlizlərinin və geosiyasi fay xətlərinin kəsişməsində yerləşirik. Baş verənlər sadəcə regional müharibə deyil, qlobal iqtisadi sistemin nə qədər dayanıqlı olduğunu yoxlayan sınaqdır.
-Enerji faktorunun münaqişə fonunda qlobal iqtisadiyyata təsiri necə formalaşır?
-Məsələnin mərkəzində də elə enerji dayanır. Hətta tam miqyaslı pozuntu olmasa belə, bazarlar riski qiymətə daxil edir. Təkcə riskin özü belə neft və qaz qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalmasına kifayətdir. Əgər münaqişə məhdud çərçivədə qalarsa, dünya iqtisadiyyatı çox güman ki, aşağı artım və davamlı inflyasiya dövrünə sürüklənəcək. Bu, Avropanın son illərdən yaxşı tanıdığı ssenaridir. Təchizat zəncirləri dağılmayacaq, yenidən qurulmağa davam edəcək, lakin daha bahalı və daha az səmərəli hala gələcək.
-Hansı risklər var?
-Məsələn, Türk dünyası üçün təsir olduqca qeyri-bərabərdir. Enerji ixracatçıları gəlirlərini artıra bilər, lakin əksər dövlətlər xərclərin artımı ilə bağlı inflyasiya, ticarət pozuntuları və büdcə təzyiqi ilə üzləşir.
İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlar üçün gözlənilən mənzərə daha yavaş dezinflyasiya, faiz dərəcələrinin azaldılmasının gecikməsi və zəif istehlakdır. İnkişaf etməkdə olan və aşağı gəlirli ölkələr üçün isə problem daha kəskindir. Çünki yanacaq və ərzaq şoklarını yumşaltmaq üçün maliyyə imkanları daha məhduddur. Buna görə də sosial gərginlik riski daha sürətlə artır.
-Siz Türk dünyasından da bəhs etdiniz. Bəs bu müharibə türk dövlətlərinə necə təsir etdi?
-Türk dünyası eyni dərəcədə təsirlənmir. Türkiyə təzyiq altında olan böyük idxalçıların ən açıq nümunəsidir. Rəsmilər bildirir ki, hazırda təchizat təhlükəsizliyi qorunur, lakin enerji qiymətləri və subsidiya xərcləri artır. Məlumatlara görə Ankara inflyasiyanı diqqətlə izləyərkən elektrik və qaz tariflərini yenidən nəzərdən keçirib. "Reuters" həmçinin qeyd edir ki, Türkiyə bir çox oxşar ölkələrdən daha çox şaxələndirmə aparıb. Bu isə çatışmazlıqların qarşısını qismən alsa da, idxal xərclərinin artmasının qarşısını almır.
Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada təsirlər daha dolayıdır, lakin yenə də əhəmiyyətlidir. Azərbaycan boru kəmərlərinin təhlükəsizliyi və tranzit riskləri baxımından, xüsusilə BTC ilə bağlı infrastruktur ətrafında həssasdır. Türkmənistan İranla bağlı svop mexanizmlərinə və regional ticarət əlaqələrinə görə həssasdır. Özbəkistan isə regional ticarətin zəifləməsi və enerji qiymətlərinin artması halında ölçülə bilən iqtisadi itkilərlə üzləşə bilər.
-Bəs, müharibə tez bir zamanda bitsə, bunun dünya iqtisadiyyatına təsiri nə olacaq?
-Əgər münaqişə tezliklə dondurularsa və Hörmüzdə daşımalar normallaşarsa, qlobal iqtisadiyyat yenə zərbə alacaq, lakin zərər idarəolunan səviyyədə qalacaq. Bazarlar ən pis təchizat şokunu qiymətlərdən çıxarar. Neft və LNG qiymətləri aşağı düşər və əsas təsir mülayim inflyasiya artımı və bir qədər zəif qlobal artım olar. Türkiyə üçün bu ən az ağrılı ssenaridir: tarif və subsidiya təzyiqləri qalacaq, lakin şok daha çox müvəqqəti olacaq. Türk dünyasında isə bu ssenari ixracatçılar üçün daha əlverişlidir. Azərbaycan və Qazaxıstan daha yüksək karbohidrogen gəlirlərindən faydalana bilər. İdxaldan asılı ölkələr- Türkiyə, Qırğızıstan və Özbəkistan isə daha yüksək enerji və nəqliyyat xərcləri ilə üzləşsə də, uzunmüddətli böhran yaşamaz.
-Müharibə uzansa, lakin genişlənməsə, hansı iqtisadi nəticələr ortaya çıxar?
-Əgər döyüşlər geniş regional yayılma olmadan davam edərsə, bu ən real ssenari olar. Qlobal artım daha aydın şəkildə zəifləyər, inflyasiya yüksək qalar. Mərkəzi banklar iqtisadi fəaliyyəti dəstəkləmək ilə qiymət təzyiqini cilovlamaq arasında daha çətin seçimlə üzləşər. Şirkətlər investisiyaları gecikdirər, təchizat zəncirləri isə daşınma, sığorta və ehtiyat xərclərində “müharibə əlavəsi” ödəməyə davam edər. Türk dünyası üçün bu, qısamüddətli qazananlarla orta müddətli itirənlər arasında bölünmə deməkdir. Qazaxıstan və Azərbaycan kimi ixracatçılar daha çox gəlir əldə edə bilər, lakin daxili inflyasiya yenə arta bilər. Türkiyə isə ən güclü makroiqtisadi təzyiqlə üzləşər, enerji idxalı xərcləri artar, dövlət tarifləri və ya subsidiyaları artırmalı olar. Bununla da çatışmazlıq olmasa belə inflyasiya yenidən yüksələ bilər.
-Deyək ki, münaqişə geniş regional eskalasiyaya keçdi. Bunun qlobal və regional təsirləri nə olar?
-Əgər müharibə Körfəz infrastrukturu və ya əsas dəniz keçidlərinə yayılsa, dünya iqtisadiyyatı ciddi böhran mərhələsinə daxil olar. Bu halda şok böyük enerji böhranına bənzəyə bilər. Neft və LNG qiymətləri kəskin yüksələr, enerji idxal edən ölkələrdə resessiya ehtimalı artar. Həmçinin, zəif inkişaf etməkdə olan ölkələr tədiyyə balansı problemləri ilə üzləşə bilər. Reuters və BVF ilə bağlı hesabatlar bunu artıq çox qeyri-bərabər təsirə malik şok kimi qiymətləndirir.
-Müharibənin uzun müddət davam etməsindən Türk dünyası dövlətlərinin iqtisadiyyatı necə təsirlənər?
-Türk dünyası üçün bu ən təhlükəli ssenaridir. Türkiyə idxal olunan inflyasiya, subsidiya yükü və valyuta təzyiqinin ən güclü kombinasiyası ilə üzləşər. Mərkəzi Asiya ölkələri ticarət pozuntuları, ərzaq qiymətlərinin artımı və zəif iqtisadi artım səbəbilə zərər görər. Azərbaycan və Qazaxıstan isə daha çox ixrac gəliri əldə etsə də, qeyri-sabitlik və tranzit riskləri ilə qarşılaşar.
-Bu proses qlobal iqtisadiyyatın yenidən formalaşması deməkdir?
-Bəli. Müharibələr nadir hallarda aydın iqtisadi qaliblər yaradır. Onlar riski yenidən bölüşdürür, təşviqləri dəyişdirir və mövcud zəiflikləri üzə çıxarır. Hazırda şahidi olduğumuz proses qlobal iqtisadiyyatın dağılması deyil, onun yenidən formalaşmasıdır. Türk dünyası da bu transformasiyanın əsas kəsişmə nöqtələrindən birində dayanır.
-Proqnozunuz varmı?
-Pandemiya və Ukrayna müharibəsi ilə artıq zəifləyən ucuz qloballaşma dövrü bu müharibə ilə daha da geriləyəcək. 43 gün davam edən və artıq Hörmüz ətrafına yayılan İran müharibəsi qlobal staqlfasiya şokudur. Bu, daha yüksək enerji qiymətləri, daha bahalı daşımalar, sığorta, zəif artım və əksər idxalçı iqtisadiyyatlarda yenidən artan inflyasiya təzyiqi deməkdir.
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
