Aytən Qəhrəman – Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin müşaviri, elmlər doktoru, dosent: “Qəbələ şəhərində keçirilən “Sülh Körpüsü” Təşəbbüsünün dördüncü görüşünün iştirakçısı kimi mən Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşma perspektivlərini ehtiyatlı, lakin əsaslandırılmış optimizmlə qiymətləndirirəm. Baş tutmuş dialoq göstərdi ki, hər iki tərəf sülh gündəliyinin irəlilədilməsi istiqamətində səmimi maraq nümayiş etdirir və qarşılıqlı əməkdaşlığın davam etdirilməsinə hazırdır. Xüsusilə diqqətəlayiq məqam erməni nümayəndə heyətinin bütün sərhəd və pasport prosedurlarına tam riayət etməklə quru sərhəd vasitəsilə Azərbaycan ərazisinə daxil olması oldu ki, bu da etimadın möhkəmləndirilməsi və iki cəmiyyət arasında mövcud baryerlərin tədricən aradan qaldırılmasının mühüm simvolu kimi qiymətləndirildi. İki gün ərzində keçirilən dörd sessiyanın hər birində regional təhlükəsizlik məsələləri və sülh prosesinin gedişi ilə bağlı konstruktiv müzakirə mühiti, açıq fikir mübadiləsi və qarşılıqlı dinləmə mədəniyyəti müşahidə olundu”. A.Qəhrəman deyib ki, tədbir çərçivəsində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevlə iki saatdan artıq davam edən görüş keçirildi. “Görüş zamanı normallaşma prosesinə siyasi iradənin və institusional dəstəyin mövcudluğu bir daha təsdiqləndi, eyni zamanda sülhün möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş konkret addımlar vasitəsilə özünü göstərən Vaşinqton gündəliyinə sadiqlik vurğulandı. Ticarət əlaqələrinin inkişafı, Azərbaycan ərazisi üzərindən tranzit daşımaların genişlənməsi və insanlararası təmasların artması sülhün iqtisadi dividendlərini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Eyni zamanda TRIPP layihəsi Ermənistan üçün tranzit ölkə kimi yeni iqtisadi və strateji imkanlar formalaşdırır. Qlobal qeyri-sabitlik şəraitində Azərbaycan və Ermənistan arasında dayanıqlı sülhün bərqərar olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, iştirakçılar qeyd etdilər ki, Ermənistanın daxili siyasi mühitində mövcud olan revanşist qüvvələrin təsiri kimi çağırışlara baxmayaraq, cəmiyyətlərin sülhə doğru ümumi istəyi dialoqun davam etdirilməsi üçün möhkəm əsas yaradır”. “Ümumilikdə vurğulanmalıdır ki, normallaşma prosesi öz mahiyyətinə görə uzunmüddətli və çoxsəviyyəli bir prosesdir və buna görə də onun yekunlaşması üçün dəqiq zaman çərçivəsinin müəyyən edilməsi çətindir” - deyə o, əlavə edib: “Bununla belə, mövcud dinamika qorunub saxlanılarsa, yaxın bir neçə il ərzində iki ölkə arasında münasibətlərin daha dayanıqlı və proqnozlaşdırıla bilən əməkdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi mümkündür. Bu mərhələdə etimad tədbirlərinin ardıcıl şəkildə genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu addımlar qarşılıqlı şübhələrin azalmasına və əməkdaşlıq mühitinin formalaşmasına xidmət edir. Qarşılıqlı yadlaşmanın aradan qaldırılması üçün ən perspektivli istiqamətlər kimi iqtisadi əlaqələrin inkişafı, nəqliyyat və tranzit marşrutlarının açılması, eləcə də insanlararası birbaşa təmasların gücləndirilməsi göstərilir. İqtisadi əməkdaşlıq sülhün “dividendlərini” formalaşdıraraq tərəflərin sabitlik və mehriban qonşuluq münasibətlərində maraqlı olmasını təmin edə bilər. Vətəndaşlar, ekspertlər, media nümayəndələri və qeyri-hökumət təşkilatları arasında birbaşa ünsiyyətin genişləndirilməsi illərlə davam etmiş münaqişə nəticəsində formalaşmış qarşılıqlı etimadsızlığın azaldılmasına və qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə xidmət edir. Ümumilikdə Qəbələdə keçirilən “Sülh Körpüsü” Təşəbbüsü çərçivəsində baş tutan görüş göstərdi ki, prosesin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, iki dövlət arasında dayanıqlı sülhün formalaşması və qarşılıqlı hörmətə, praqmatik əməkdaşlığa və regionun gələcəyinə ortaq məsuliyyətə əsaslanan normal birgəyaşayış modelinə tədricən keçid üçün real və praktik əsaslar mövcuddur”. 
David Stepanian – Ermənistan Beynəlxalq Münasibətlər və Təhlükəsizlik Məsələləri İnstitutunun eksperti, siyasi şərhçi: “İlk növbədə, görüşün iştirakçısı kimi mən Azərbaycan tərəfinə və təşkilatçılara isti, həqiqətən də dostyana qəbul və insani münasibət üçün bir daha təşəkkür etmək istərdim. Nə olursa olsun, biz insanlar olaraq qalmalı və insani şəkildə davranmalıyıq – kimin necə və hansı xarici maraqlar naminə bizi qarşı-qarşıya qoymağa çalışmasından asılı olmayaraq”. Görüşün özünü kifayət qədər yüksək qiymətləndirirəm. Hesab edirəm ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşma prosesinin perspektivləri qorunub saxlanılır. Ən azı, məndə belə təəssürat Qəbələ görüşü zamanı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevlə aparılan ünsiyyət nəticəsində formalaşdı. Mən bu nəticəyə azərbaycanlı həmkarlarımızla ünsiyyət zamanı gəldim. Bir daha vurğulamaq istərdim ki, Ermənistan tərəfi həm ölkə rəhbərliyi və hökumət səviyyəsində, həm də bizim – vətəndaş cəmiyyətlərini təmsil edən ekspert səviyyəsində Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmasına qəti şəkildə sadiqdir və bu dialoqu davam etdirir. Mən səmimi şəkildə ümid edirəm ki, bu proses yalnız davam etməyəcək, həm də daha da inkişaf edəcək. Perspektivlər, şübhəsiz ki, mövcuddur, lakin təəssüf ki, ciddi çağırışlar da qalmaqdadır. Söhbət ilk növbədə regional vəziyyətdən gedir. Biz görürük ki, İranda baş verən hadisələr destruktiv istiqamətdə inkişaf etməyə davam edir və bu, bütün regiona təsir etməyə bilməz. Bu, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan üçün keçərlidir. Mən Azərbaycanda baş verən proseslərlə bağlı ciddi, hətta artan narahatlıq müşahidə edirəm. Azərbaycan siyasətində müəyyən dəyişikliklər də nəzərə çarpır. Bütün bunlar, şübhəsiz ki, ölkələrimiz arasındakı münasibətlərə və onların inkişaf perspektivlərinə təsirsiz ötüşməyib. Perspektivlərdən danışarkən, mən həm də münasibətləri və iki dövlətin normal qarşılıqlı fəaliyyəti və birgəyaşayış səviyyəsinə çatdırmaq üçün nə qədər vaxt və hansı mərhələlərin lazım olduğu sualına cavab verirəm. Söhbət bundan gedir: Qəbələ görüşünün nəticələrinə əsasən mən başa düşdüm ki, hazırda Azərbaycanda prioritetlər sırasında İranla, eləcə də ABŞ və İsraillə münasibətlərin qurulması məsələləri var. Və bu münasibətlərdən irəli gələn ziddiyyətlər – bu, son dərəcə vacib məqamdır. Şübhəsiz ki, Azərbaycanda Ermənistandakı seçkilərin nəticələri ilə bağlı da narahatlıq mövcuddur. Bu məsələ görüş zamanı dəfələrlə müzakirə olundu. Şəxsən mən hesab edirəm ki, bu iki faktor – Ermənistandakı seçkilər və Azərbaycanın ətrafında gedən regional proseslər – bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bəlkə birbaşa yox, dolayı şəkildə, amma onların qarşılıqlı təsiri aydındır. Bütün bunlar, şübhəsiz ki, ölkələrimiz arasında münasibətlərin yekun nizamlanması perspektivlərini uzaqlaşdırır. Lakin bu, prosesin dalana dirəndiyi demək deyil. Mən mövcud vəziyyəti fasilə kimi qiymətləndirərdim – proses hazırda fasilə vəziyyətindədir, ən azı Ermənistandakı seçkilərə qədər. Lakin mən hesab edirəm ki, dialoq davam etdiriləcək və buna səmimi şəkildə ümid edirəm. Bunun üçün, məncə, bütün zəruri ilkin şərtlər mövcuddur. Qarşılıqlı yadlaşmanın aradan qaldırılmasına kömək edə biləcək ən perspektivli istiqamətlərdən danışarkən, mən ilk növbədə iqtisadi əməkdaşlığı qeyd edərdim. Bu, artıq müəyyən irəliləyişlərin olduğu sahədir və onun aktiv şəkildə inkişaf etdirilməsi vacibdir. Əhəmiyyətlidir ki, proses qarşılıqlı olsun: Azərbaycandan məhsul tədarükü ilə yanaşı, Ermənistanın da öz məhsullarını Azərbaycan bazarına tam şəkildə ixrac etməsi vacibdir. Bu, əsas məqamdır – qarşılıqlı maraq olmalıdır. Ermənistan Azərbaycan qazında maraqlıdır. Bu fonda Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Nikol Paşinyanı qəbul etməsi ilə bağlı son hadisələr də diqqət çəkir – enerji gündəliyi getdikcə daha çox ön plana çıxır. Bütün bu istiqamətlər yeni impuls və praktiki məzmun tələb edir. Eyni zamanda vacibdir ki, iqtisadi əməkdaşlıq xarici siyasi konyunkturanın girovuna çevrilməsin. Yəni iqtisadiyyat geosiyasət deyil, tərəflərin mövcud fikir ayrılıqlarına baxmayaraq irəliləyə biləcəyi praqmatik əməkdaşlıq məkanıdır. Biz bu əməkdaşlığı Rusiya, İran, ABŞ və ya İsrailə baxmadan da inkişaf etdirə bilərik – və məhz belə praqmatik yanaşma prioritet olmalıdır. Mən Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhədin delimitasiya və demarkasiyası prosesində real irəliləyiş görmək istərdim. Bu, mənim üçün hər zaman əsas və fundamental məsələ olub. Sülh müqaviləsinə gəlincə, mən əminəm ki, o imzalanacaq. Nə vaxt imzalanacağını demək çətindir, lakin onun sonradan ratifikasiya olunacağına ümid etmək üçün əsaslar var. Məhz bu addım iki ölkə arasında normallaşma prosesinə yekun nöqtə qoya bilər. Lakin buna qədər böyük iş görülməlidir – xüsusilə də qeyd etdiyim istiqamətlərdə. Və təbii ki, uzunmüddətli və ağır münaqişənin nəticəsi kimi bu gün ölkələrimiz arasında qalan bütün humanitar məsələlər də həll edilməlidir. Ümumilikdə mən nizamlanma prosesini məhz bu kontekstdə görürəm. Bir daha vurğulamaq istərdim: Azərbaycan tərəfindən və Azərbaycan dövlət institutları səviyyəsində dialoqu davam etdirmək və onu yekun nəticəyə – tam sülhün bərqərar olmasına – çatdırmaq üçün real iradə müşahidə olunur. Əsas sual vaxt məsələsidir. Lakin mən ümid edirəm ki, bu faktor da zamanla aradan qalxacaq”. .jpeg)
Dilarə Əfəndiyeva – Azərbaycan Qadın Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyəti nəzdində “Qadınlar, Sülh və Təhlükəsizlik” Mərkəzinin rəhbəri: “Mən ümid edirəm ki, erməni nümayəndə heyəti ilə keçirilən bu görüş sonuncu olmayacaq. Mən onun perspektivlərini çox yüksək qiymətləndirirəm, çünki biz erməni tərəfi ilə həqiqətən konstruktiv dialoqa başlaya bildik və əminəm ki, bu dialoq ölkələrimiz arasında sülhün qurulmasına gətirib çıxaracaq”. Artıq vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında əlaqələrin başlanması faktı belə, hər iki ölkənin sülh gündəliyinə sadiqliyini göstərir. Xüsusilə geniş formatda – 20x20 formatında keçirilən görüşü qeyd etmək istərdim. Bu görüşdə vətəndaş cəmiyyətinin demək olar ki, bütün təbəqələrinin nümayəndələri iştirak edirdi: ictimai təşkilatlar, media, ekoloji strukturlar. Bu isə göstərir ki, layihə təkcə fəaliyyət göstərmir, həm də ardıcıl şəkildə genişlənir və daha çox iştirakçını prosesə cəlb edir. Vacib məqamlardan biri də odur ki, müzakirələr zamanı ölkələrimizin həyatına aid demək olar ki, bütün əsas aspektlərə toxunuldu – sülh müqaviləsinin olmaması ilə bağlı risklərdən tutmuş onun imzalanması perspektivlərinə qədər. Bundan əlavə, aydındır ki, həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu gün Cənubi Qafqazda ciddi geosiyasi presedent formalaşdırır. Bütün bunlar deməyə əsas verir ki, sülh prosesinin ciddi potensialı və dayanıqlı gələcəyi mövcuddur”. 
Ruben Babayan – İrəvan Kukla Teatrının bədii rəhbəri: “Proses hələ ən ilkin mərhələdədir. Əslində bu gün dialoqu məhz vətəndaş cəmiyyəti qurur – iki ölkənin hökumətlərinin dəstəyi və razılığı ilə. Bu, son dərəcə vacibdir”. Eyni zamanda, cəmiyyətlər arasında ümumi mövzuların, ortaq nöqtələrin, dəyərlərin və, belə demək mümkünsə, ortaq dilin axtarışı daha da böyük əhəmiyyət daşıyır. Əgər cəmiyyətlər buna hazır deyilsə, heç bir hökumət sülh prosesini həyata keçirə bilməz. Məhz bu kontekstdə son aylarda keçirilən görüşlər artıq hiss olunan nəticələr verir. İnsanlar praktik olaraq bir-biri ilə danışa bildiklərini, anlaşma tapdıqlarını, səmimi ola bildiklərini – etimadsızlıq və nəyisə gizlətmək ehtiyacı olmadan – görürlər. Hər məsələdə razılaşmaq vacib deyil, lakin məhz qarşılıqlı anlaşma sülhə aparan ən etibarlı yoldur. Hikmət Hacıyevlə görüşdə də qeyd etdiyim kimi, biz başqasının ağrısını anlamağa başladıqda insan oluruq. Onu görməzdən gəldikdə isə insanlıqdan uzaqlaşırıq. Məhz qarşılıqlı anlaşma və insan əlaqəsi, mənim fikrimcə, irəliyə doğru hərəkət üçün əsas şərtlərdir. Bununla yanaşı, ən vacib məqam dəyişmir: sülhün alternativinin olmadığı açıq şəkildə vurğulandı. Bu mövqe hər iki ölkənin rəhbərliyi tərəfindən dəfələrlə ifadə olunub və bu, bəlkə də ən əsas siqnaldır. Çünki aydın məqsəd olduqda ona çatma yolları da daha aydın görünür. Bu fikir görüş iştirakçıları tərəfindən birmənalı şəkildə səsləndirildi və dəstəkləndi. Mən həmçinin əminəm ki, bu mövqe ölkələrimizin əhalisinin böyük əksəriyyəti tərəfindən də paylaşılır. Baxış fərqlərinə baxmayaraq – həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda – cəmiyyətlər daxilində heç kim sülhün dəyərini şübhə altına almır. Bu isə ən vacib məqamdır. Məhz bu əsas üzərində dialoq qurula bilər – irəli getmək üçün başlanğıc nöqtəsi olan ortaq dəyərlərin axtarışı ilə. Məncə, bu birbaşa sülh gündəliyi ilə bağlıdır. Əsas və fundamental dəyər insan həyatıdır. Əgər biz həqiqətən onun dəyərinin mütləq və prioritet olduğunu qəbul ediriksə, onu qorumaq üçün sülh zəruridir. Bu fundamental dəyər müəyyən edildikdə aydın olur ki, o nə milli, nə dini, nə mədəni, nə də sivilizasiya fərqlərinə görə bölünə bilməz. İnsan həyatının dəyəri universaldır. Məhz bu yanaşma dialoq iştirakçılarının mövqeyinin əsasını təşkil edir və mənim fikrimcə, cəmiyyətlərimizin böyük hissəsi də bunu bölüşür. O zaman hər şey daha sadə olur. Biz diqqətimizi bu ali dəyəri qorumağa imkan verən metodlara və mexanizmlərə yönəldirik və onu, belə demək mümkünsə, münasibətlərimizdə yol göstərən ulduza çeviririk. Məncə, görüşün əsas nəticəsi də məhz budur. Bundan əlavə, görüş əsasən gələcəyə yönəlmişdi – belə dialoqun hansı formatda davam edə biləcəyi müzakirə olunurdu. Xüsusilə daha ixtisaslaşmış görüşlərin keçirilməsi ideyası dəstəkləndi ki, burada qarşılıqlı əlaqə konkret peşə qruplarının nümayəndələri – həkimlər, jurnalistlər, mədəniyyət xadimləri, alimlər, idmançılar və digər mütəxəssislər arasında qurulsun. Gənclərin daha aktiv şəkildə prosesə cəlb olunması vacibdir. Əgər yaşlı nəsil üçün bu, müəyyən mənada yarımçıq qalmış yolun davamıdırsa, gənclər üçün hər şey sıfırdan başlayır – onlar bir-birini yeni tanımalı və yeni əlaqələr qurmalıdırlar. Qəbələdə keçirilən görüşdə də müzakirə olunan əsas elementlərdən biri ölkələrimizin və xalqlarımızın xarici qüvvələrin geosiyasi oyunlarının girovuna çevrilməməsi zərurəti idi. Biz anlayırıq ki, belə maraqlar mövcuddur – bu həm Ermənistanda, həm də Azərbaycanda görünür. Regionda sülhün bərqərar olması bəzi dövlətlər üçün təsir imkanlarının azalması deməkdir və bu amil nəzərə alınmalıdır. Mən hesab edirəm ki, bu, çox vacibdir: əvvəllər qarşı-qarşıya dayanan ölkələr indi dövlətçiliklərinə və sülh həyatına real təhlükələrin haradan gəldiyini anlamağa başlayırlar. Bu anlayış formalaşdıqda isə həmin çağırışlara birlikdə müqavimət göstərmək imkanı yaranır və bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Təkbaşına bu məsələləri həll etmək daha çətindir. Düşünürəm ki, görüşlərimizdən əsas təəssüratlar məhz bunlardır. Əminəm ki, zaman keçdikcə biz bir-birimizi daha yaxşı anlayacaq və münasibətlərimizi getdikcə daha çox humanist prinsiplər üzərində quracağıq. Məhz bu humanist prinsiplərdən, həmçinin qarşılıqlı maraq, ticarətin inkişafı, yolların açılması, birgə istehsal və ortaq layihələrin həyata keçirilməsi də qaynaqlanır. Bütün bunlar sülhün əvəzolunmaz və alternativsiz olması anlayışına əsaslanan dünyagörüşümüzlə birbaşa bağlıdır”. Müəllif: Səba Ağayeva
