Üstünlük "yaşıl enerji"yə verilir
Naxçıvan Muxtar Respublikası enerji təminatı baxımından Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Sərhəd bölgəsi, üstəlik də məhdud təbii resurslara malik olması regionun enerji təhlükəsizliyini strateji bir məsələ kimi ön plana çıxarır. Muxtar respublikanın enerji strukturu yerli istehsal imkanlarına və idxal vasitələrinə əsaslanır. Bu sistem regionun iqtisadi inkişafı, sənaye fəaliyyəti və əhalinin həyat səviyyəsi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, Naxçıvanda enerji sistemi yalnız texniki infrastruktur deyil, həm də sosial-iqtisadi davamlılığın əsas dayaqlarından biridir.
Azərbaycanın əsas enerji mərkəzlərindən uzaqda yerləşən və uzun illər məhdud enerji imkanları ilə yaşayan Naxçıvan üçün enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi hər zaman əsas vəzifə olub. Bu səbəbdən muxtar respublikanın dayanıqlı və etibarlı elektrik enerjisi ilə təminatı dövlət səviyyəsində strateji prioritet kimi müəyyən edilib. Keçmişdə Naxçıvanın enerji təminatı regional bazarlardan asılı idi və elektrik enerjisi əsasən mövcud yerli potensiala əsaslanırdı. Region elektrik enerjisi çatışmazlığı ilə üzləşsə də, məhdud istehsal imkanları tələbatı qismən ödəyə bilirdi.
Müstəqilliyin ilk illərində Naxçıvan əhalisi iqtisadi, nəqliyyat və enerji blokadası şəraitində yaşamağa məcbur olmuşdu. Regionun dayanıqlı inkişafı və enerji təminatı ciddi sınaqlarla üz-üzə dayanmışdı. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan tərəfindən Cənubi Qafqazın vahid enerji sisteminə çıxış xətlərinin kəsilməsi nəticəsində muxtar respublikada müəyyən bir dövr ərzində enerji böhranı yaranmışdı. Bu vəziyyət regionun iqtisadi inkişafına ciddi təsir göstərmiş, elektrik enerjisinin məhdud təminatı gündəlik həyat və sənaye fəaliyyətini çətinləşdirmişdi.
Tarixi çətinliklər göstərdi ki, Naxçıvanın enerji sektorunda köklü islahatlar və müasir infrastrukturun yaradılması qaçılmazdır. Hazırda bu istiqamətdə atılan addımlar dövlət səviyyəsində həyata keçirilir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkənin bütün regionlarında olduğu kimi, Naxçıvanda da elektroenergetika sahəsində əhəmiyyətli islahatlar və genişmiqyaslı infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Bu təşəbbüslər muxtar respublikanın enerji təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, alternativ və bərpaolunan enerji potensialının səmərəli istifadəsini, həmçinin enerji sektorunun rəqəmsal idarəetmə sistemləri vasitəsilə modernləşdirilməsini hədəfləyir. Həyata keçirilən enerji siyasəti yalnız struktur və idarəetmə sahəsini müasirləşdirməkdən ibarət deyil, eyni zamanda strateji planlaşdırma və ekoloji davamlılıq baxımından da yeni mərhələyə qədəm qoyub. Dövlət başçısının 5 iyun 2023-cü il tarixli fərmanı ilə təsdiq olunmuş "Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023-2027-ci illər üçün Dövlət Proqramı" regionda elektrik enerjisi infrastrukturunun yenilənməsi və "yaşıl enerji" potensialının reallaşdırılması üçün hüquqi və iqtisadi əsaslar yaratmışdır.
Məhz bu strateji hədəflərə uyğun olaraq, hazırda "Azərenerji" ASC Naxçıvan Muxtar Respublikasında enerji infrastrukturunu köklü şəkildə yeniləyir və rəqəmsal, intellektual idarəetməyə əsaslanan müasir enerji sistemi qurur. Layihə çərçivəsində regionun enerji təminatında həlledici rol oynayan 110 kilovoltluq "Naxçıvan", 154 kilovoltluq "Babək" və "Çeşməbasar" yarımstansiyaları tamamilə yenidən inşa edilir və işlər artıq yekun mərhələyə yaxınlaşıb. Xüsusilə "Naxçıvan" yarımstansiyası regionda ilk qapalı tipli yarımstansiya kimi qurulur ki, bu da təhlükəsizlik və operativ idarəetməni əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldəcək. Bundan başqa, enerji sisteminin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. "Azərenerji" ASC tərəfindən Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzinin tikintisi davam etdirilir və planlaşdırılır ki, mövcud stansiya və yarımstansiyalar vahid SCADA şəbəkəsinə inteqrasiya olunsun. Bu yeniliklər enerji şəbəkəsinin məsafədən operativ və tam rəqəmsal idarə olunmasını təmin edəcək, fasilələrin qarşısını almağa və enerji paylanmasını daha səmərəli idarə etməyə imkan verəcək. Belə bir sistem sayəsində regionda enerji təchizatının etibarlılığı artacaq, qəza və texniki nasazlıqların aşkarlanaraq, aradan qaldırılması sürətlənəcək. Həmçinin rəqəmsallaşdırma enerji istehsalının və paylanmasının optimallaşdırılmasına, eləcə də "yaşıl enerji" mənbələrinin daha səmərəli istifadəsinə şərait yaradacaq.
Qeyd edək ki, ötürücü şəbəkə də mərhələli şəkildə yenilənir. Ötən əsrin 50-ci illərindən qalan 110 kilovoltluq hava xətləri müasir və etibarlı ötürmə xətləri ilə əvəz edilir. İlkin mərhələdə ümumi uzunluğu 69 kilometr olan "Culfa", "Ordubad-1" və "Ordubad-2" elektrik verilişi xətləri ikidövrəli sistemlə yenidən qurulub. Bundan əlavə, yaşayış ərazilərindən keçən bəzi hava xətlərinin 5,2 kilometrlik hissəsi müasir şəhər infrastrukturuna uyğun olaraq yeraltı kabel xətləri ilə əvəz olunur ki, bu da təhlükəsizliyi artırmaqla yanaşı, şəhər estetikasına uyğun enerjidə müasir yeniliklər təqdim edir.
Regionun ölkənin əsas enerji sistemi ilə birləşdirilməsi və Azərbaycan-Türkiyə-Avropa enerji dəhlizinin formalaşdırılması istiqamətində görülən işlər də sürətlə davam etdirilir. Bu çərçivədə Cəbrayıldan başlayaraq ikidövrəli və 1000 meqavat yükötürmə qabiliyyətinə malik 330 kilovoltluq yüksəkgərginlikli ötürmə xətti inşa olunur. Layihənin növbəti mərhələsində Zəngəzur dəhlizini (TRIPP) keçməklə 44 kilometrlik əlavə ötürmə xətti qurulacaq. Bütün bu tədbirlər, yəni müasir yarımstansiyaların tikintisi, rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin tətbiqi, ötürücü şəbəkənin yenilənməsi və beynəlxalq enerji dəhlizinə inteqrasiya sayəsində Naxçıvanın beynəlxalq enerji dəhlizində strateji mövqeyi daha da güclənəcək, regionun enerji təhlükəsizliyi müasir səviyyəyə qaldırılacaq.
Naxçıvan getdikcə öz enerji tələbatını qarşılayan bir region olaraq, həm də enerji ixrac edə biləcək istehsalçıya çevrilir. Muxtar respublikanın İğdır üzərindən Türkiyə enerji sisteminə inteqrasiyası texniki və siyasi baxımdan tam mümkün hesab olunur. Bu addım Azərbaycan-Türkiyə enerji əməkdaşlığını dərinləşdirəcək, iqtisadi müstəqilliyi gücləndirəcək və regionun strateji rolunu bir qədər də artıracaq.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
