ain.az, Lent az saytına istinadən bildirir.
İpoteka ilə ev almaq son illərdə həm Azərbaycanda, həm də dünyada ən çox seçilən yollarından biridir. Lakin bu seçim hər zaman sərfəli olmur və bir çox hallarda ciddi risklər, xüsusilə də dələduzluq halları ilə müşayiət olunur.
Lent.az-ın əməkdaşının hazırladığı bu məqalədə ipotekanın üstünlükləri, riskləri, makler fırıldaqları və dünya ilə Azərbaycan arasındakı fərqləri geniş şəkildə araşdırılır.
İpoteka sistemi necə işləyir?
İpoteka — daşınmaz əmlakın girovu ilə uzunmüddətli verilən kreditdir. Azərbaycan İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu məlumatına görə, bu kredit növü ev almaq üçün verilir və alınan əmlak bank tərəfindən girov kimi saxlanılır.
Azərbaycanda ipoteka şərtlərinə əsasən, kredit mənzilin qiymətinin maksimum 85-90%-ni əhatə edə bilər, aylıq ödənişlər gəlirin müəyyən hissəsini keçməməlidir, kredit müddəti 25-30 ilə qədər uzana bilər. Bu isə o deməkdir ki, ipoteka uzunmüddətli maliyyə öhdəliyidir.
İpoteka ilə ev almaq sərfəlidirmi?
İpoteka bəzi hallarda sərfəli, bəzi hallarda isə riskli ola bilər. Üstünlükləri odur ki, ilkin kapital az olduqda ev sahibi olmaq imkanı yaradır, uzunmüddətli ödəniş sistemi rahatlıq təmin edir, daşınmaz əmlak investisiya kimi dəyər qazana bilər. Mənfi tərəflər isə aşağıdakılardı:
1. Faizlə birlikdə evin real qiyməti 2 dəfəyə qədər arta bilər
2. Gəlir sabit olmazsa ödəniş problemi yaranır
3. Gecikmələrdə bank tərəfindən ev müsadirə edilə bilər
Sosial mediada və forumlarda aparılan müzakirələrdə insanlar tez-tez qeyd edir ki, “ipotekaya girən şəxs əslində evi üçün yox, banka işləyir”. Bu fikir ipotekanın uzunmüddətli yükünü göstərir.
Maklerlərin etdiyi əsas fırıldaqlar
Daşınmaz əmlak bazarında ən böyük risklərdən biri makler (vasitəçi) dələduzluqlarıdır. Bu hallar həm Azərbaycanda, həm də dünyada geniş yayılıb. Ən çox rast gəlinən fırıldaqlar:
1. Saxta sənədlərlə satış - Maklerlər bəzən hüquqi baxımdan problemli mənzilləri “təmiz” kimi təqdim edir.
2. Eyni evin bir neçə nəfərə satılması - Bu, xüsusilə tikilməkdə olan binalarda rast gəlinir.
3. Gizli komissiyalar - Əvvəlcədən razılaşdırılmayan əlavə ödənişlər tələb olunur.
4. Qiyməti süni şəkildə artırmaq - Makler satıcı ilə razılaşaraq qiyməti artırır və fərqi özü götürür.
5. Saxta ipoteka vədləri - “Mütləq rəsmi çıxarış təqdim edirik” deyərək insanları aldadırlar.
6. Tikinti şirkətləri ilə əlaqəli risklər - Bəzi MTK-lar sənədsiz və ya yarımçıq layihələri satır.
7. Etibardan sui-istifadə - Xüsusilə tanışlıq və ya sosial media üzərindən qurulan “güvən” istifadə olunur.
Sosial mediada (xüsusilə TikTok və Facebook qruplarında) insanlar tez-tez “maklerə inanıb aldandım”, “ev sənədsiz çıxdı” kimi şikayətlər paylaşır. Bu da problemin geniş yayıldığını göstərir.
Azərbaycanda ipoteka sistemi
Azərbaycanda ipoteka sistemi dövlət tərəfindən dəstəklənir və müəyyən qaydalarla tənzimlənir. 2025-ci ildə minlərlə ailə ipoteka vasitəsilə ev sahibi olub.
Əsas xüsusiyyətlər budur ki, faizlər təxminən 4-8% arası dəyişir, ilkin ödəniş adətən 10-30% olur, dövlət güzəştli ipoteka proqramları təqdim edir.
Bu sistem sosial yönümlü olsa da, ev qiymətlərinin yüksək olması ipotekanı hər kəs üçün əlçatan etmir.
Dünyada ipoteka sistemi necədir?
Dünyada ipoteka sistemi ölkədən ölkəyə ciddi şəkildə fərqlənir.
ABŞ:
* faizlər dəyişkəndir (təxminən 5-7%)
* uzunmüddətli sabit faizli kreditlər mövcuddur
* kredit tarixçəsi (credit score) əsas rol oynayır
Avropa:
* bəzi ölkələrdə faizlər daha aşağıdır (2-4%)
* dövlət subsidiyaları geniş yayılıb
* kirayə sistemi daha güclüdür
Türkiyə:
* faizlər yüksəkdir və tez-tez dəyişir
* inflyasiya ipotekaya ciddi təsir edir
İpoteka götürərkən nələrə diqqət etmək lazımdır?
Araşdırmalar göstərir ki, insanların çoxu əsas səhvləri bu mərhələdə edir.
1. Sənədləri mütləq hüquqşünas yoxlamalıdır
2. Maklerə yox, rəsmi mənbəyə güvənmək lazımdır
3. Kredit şərtləri tam oxunmalıdır
4. Əlavə xərclər (sığorta, komissiya) nəzərə alınmalıdır
Əslində ipoteka ilə ev almaq düzgün planlaşdırıldıqda sərfəli ola bilər. Lakin, uzunmüddətli maliyyə yükü, makler fırıldaqları, iqtisadi risklər bu prosesi ciddi şəkildə çətinləşdirir.
Azərbaycanda ipoteka sistemi dövlət dəstəyi ilə daha stabil görünsə də, dünya ilə müqayisədə hələ də müəyyən çatışmazlıqlar mövcuddur. Ən vacib məsələ isə düzgün araşdırma aparmaq və etibarlı mənbələrlə işləməkdir.
Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün ain.az saytını izləyin.
