Kosmos səyahətləri bəşəriyyət üçün böyük bir addım olsa da, insan orqanizmi üçün ciddi sınaqdır. 11 aprel 2026-cı il tarixli məlumatlara əsasən, NASA kosmosun insan bədəninə və psixologiyasına təsirini 5 əsas təhlükə faktoru altında qruplaşdırır: radiasiya, təcrid olunma, Yerdən uzaqlıq, çəkisizlik (və ya fərqli cazibə) və qapalı mühit.
Milli.Az kosmosun insan orqanizmində yaratdığı əsas dəyişiklikləri təqdim edir:
Sümük və Əzələ Sistemi
Cazibə qüvvəsinin olmaması bədənimizin "yük daşıma" sistemini sıradan çıxarır.
Sümük əriməsi: 4-6 aylıq bir missiya zamanı astronavtlar hər ay sümük sıxlıqlarının 1% ilə 1,5%-ni itirirlər.
Əzələ zəifliyi: İşləməyən əzələlər sürətlə kütlə itirir, buna görə də astronavtlar hər gün xüsusi cihazlarla idman etməyə məcburdurlar.
Ürək-Damar və Qan Dövrü
Yerdə cazibə qüvvəsi qanı aşağı ətraflara çəkir, kosmosda isə mayelər yuxarı - baş nahiyəsinə doğru yerini dəyişir.
Üzün şişməsi: Maye yerdəyişməsi səbəbindən astronavtların üzü daha dolu görünür.
Ürək problemləri: Ürək ritminin pozulması, qan laxtalanması və aşağı təzyiq riski artır. Həmçinin, kəllə daxili təzyiq artdığı üçün görmə qabiliyyəti zəifləyə bilər (kosmik uçuşla bağlı neyro-okulyar sindrom).
Bioloji Saat və Yuxu
Kosmosda zaman anlayışı tamamilə dəyişir. Məsələn, Beynəlxalq Kosmik Stansiyada (ISS) olanlar gündə 16 dəfə günəşin doğuşunu və batışını görürlər.
Bu nizamsız dövr yuxu sistemini (sirkadian ritm) pozur, yorğunluq və diqqət dağınıqlığına səbəb olur.
Qidalanma və Maddələr Mübadiləsi
Kosmosda qidalanma sadəcə enerji deyil, həm də müalicəvi funksiya daşıyır.
Tədqiqatlar göstərir ki, astronavtlar bəzən kifayət qədər kalsium, natrium və maye qəbul etmirlər. Kosmos qidaları uzunömürlü, qidalandırıcı və "menyu yorğunluğu" yaratmayacaq qədər müxtəlif olmalıdır.
Psixoloji Təsirlər
Yerdən yüz minlərlə kilometr uzaqda, dar bir məkanda və təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşamaq ruh sağlığı üçün böyük yükdür.
Təşviş (həyəcan), depressiya və motivasiya itkisi ən böyük təhlükələrdəndir.
NASA astronavtlara gündəlik tutmağı, musiqi dinləməyi və ailələri ilə daimi yazışmağı tövsiyə edir.
NASA xəstəlik riskini minimuma endirmək üçün fırlatmadan əvvəl 14 günlük karantin və geniş bədən müayinələri tətbiq edir. Kosmosda isə məhdud sayda, lakin çoxfunksiyalı dərmanlardan istifadə olunur.
Lalə Qüdrətova
Milli.Az
