Azərbaycan xalqı hər zaman həkimlərə böyük etimad göstərib, onları mənəvi keyfiyyətlərinə görə yüksək qiymətləndirib. Həkim adı sağlamlıqdan savayı bilik, savad, etika və fədakarlığın simvolu kimi qəbul olunub. Çünki o, xəstəni yalnız müalicə etmir, həm də ona ümid və inam verir. Məhz fədakarlıq və əxlaqi məsuliyyət, necə deyərlər, ömürlərə ömür calayan bu peşə sahiblərini cəmiyyət qarşısında nüfuzlu və şərəfli edir.
Lakin son illər həmin nüfuzun xeyli zədələndiyini görürük. Səbəb televiziya verilişlərində, xüsusən də adlarını "sosial" qoyan proqramlarda həkimlərə geninə-boluna meydan verilməsidir. Onlar bir çox halda bu cür şoulara, yəni tamaşalara biliklərini paylaşmaq və tibbi maarifləndirmə məqsədilə deyil, pasiyent (bəlkə də müştəri) cəlb etmək üçün çıxırlar. Bu da təbii ki, həkimin peşəkar nüfuzuna xələl gətirir və o, cəmiyyətin gözündə etibarını azaldır. Ona görə də bu cür verilişlərdə həkimlərdən istifadə olunması ayrıca diqqət çəkir.
Nə yazıq ki, bir müddət əvvəl haqlı olaraq ARB kanalında fəaliyyətləri dayandırılan "Elgizlə izlə", "Səni axtarıram", "Həmin Zaur", ATV-də yayımlanan "Bizimləsən" və "Rəngarəng" kimi ziyanlı verilişlər həm də və daha çox həkimlərin hesabına geniş izləyici auditoriyasına malik idi. İnsanlar buradakı həkimlərin qəbuluna düşmək üçün günlərlə, həftələrlə telekanalların qapısında gözləməli olurdular. O ayrı mövzu ki, həmin verilişlərə düşmək də əzab və işgəncə idi. Dərdinə dərman axtaranların kimisinin bəxti gətirirdi, kimisi də ekspertlər vasitəsilə həmin həkimlərin qəbuluna düşə bilirdi. "Həkim, səni deyib gəlmişəm" deyə onun qarşısına çıxan xəstə üçün bu, bir ümid, bir çıxış yolu idi. Lakin verilişin formatı, sensasiya məqsədli təqdimatı, eləcə də müzakirə olunacaq mövzunun həftələrlə, aylarla uzadılması səbəbindən həkim özü etik və praktiki çətinliklərlə üzləşir, verilişin formatına uyğun şou göstərməli olurdu. Məsələnin daha bir ağrılı tərəfi o olurdu ki, həkim bəzən müxtəlif məsələlərə münasibət bildirərək ekspert qismində çıxış edirdi və bu "ekspert rəyi" çox vaxt verilişin "dramaturji xətti"nə uyğun olurdu. Bu zaman ağ xalatın simvolizə etdiyi peşə etikası ilə mavi ekranın tələb etdiyi reytinq oyunu arasında ciddi ziddiyyət yaranırdı. Həkim bir tərəfdən qarşısında "səni deyib gəlmişəm" ümidi ilə dayanan insanın etibarını doğrultmağa çalışır, digər tərəfdən isə verilişin ssenarisinə uyğun emosional, şişirdilmiş reaksiyalar verməyə məcbur olurdu. Nəticədə tibbi maarifləndirmə kölgədə qalır, həkimlik peşəsinin nüfuzu şou elementlərinin içində tədricən aşınmağa başlayırdı. Müğənni belə verilişlərlə toy tutduğu kimi, həkim də xəstə toplayırdı. Amma bu "toplama" artıq bilik və təcrübədən çox efir üçün hazırlanan səhnə kimi görünür, verilişin ucuz və məzmunsuz formatına uyğun şouya çevrilirdi. Qısası, bu verilişlər milli-mənəvi dəyərləri tapdalayır, cəmiyyətin gözləntilərini, ənənələrini və etik normalarını görməzdən gəldiyi üçün sosial layihədən çox şou xarakteri daşıyırdı. Həkimlərin bu ucuz şou proqramlarında birbaşa iştirak etməsi isə həm peşə məsuliyyətindən uzaqlaşmaq, həm də pasiyent qazanmaq istəyindən irəli gəlirdi.
Buna baxmayaraq, əlacı kəsilmiş insanlar həkimin hər sözünü diqqətlə dinləyir, ondan həyatını dəyişəcək bir çıxış yolu gözləyirdilər. Həkimlər isə bu insanlara "təcrübə dovşanı" kimi baxır, onları ekran üçün "nümayiş obyekti" olaraq qəbul edirdilər. Pulsuz müalicə adı altında aparılan bu təqdimatlar, əslində, həm ciddi tibbi prosesləri sadələşdirir, həm də peşəkar etikanı zədələyirdi. Xəstələr ümidlə gəlirdi, amma verilişin tempi, sensasiya və reytinq məqsədi bu ümidləri çox zaman puça çıxarırdı.
Məsələ ondadır ki, həmin verilişlərdə sözün birbaşa mənasında reklam olunan həkimlərə müraciət edən sadə, imkansız, aztəminatlı insanlar onlara az qala pir kimi baxırdılar. Bəli, "reklam" sözünü əbəs yerə işlətmədik. Çünki 2-3 saatlıq verilişin yarısı kardioloq, onkoloq, ginekoloq, uroloq, oftolmoloq, pulmanoloq və digər "uzman"ların reklamına həsr olunurdu. Aparıcılar həkimi elə təqdim edirdilər ki, guya onlar çox peşəkar, az qala əlçatmaz loğmandırlar. Amma reallıq tam fərqli mənzərəni diktə edirdi: həkim bu cür verilişlərə xəstələrin dərdlərini həll etmək deyil, tamaşaçıların diqqətini çəkmək və verilişin reytinqini artırmaq üçün çıxırdı. Verilişdə iştirak edən "reklam həkim" real tibbi yardımı ilə deyil, şou performansı ilə yadda qalırdı. Ona görə də toplumun elmli, savadlı kəsimi ekrandan boy göstərən bu həkimlərə inanmırdı. Bu gün də insanlar arasında belə deyim formlaşıb: əgər həkim özünü reklam edirsə, deməli, yaxşı həkim deyil. Savadlı həkim televiziyada görünməyə həvəs göstərməz, sakitcə başını aşağı salıb işi ilə məşğul olar.
Hələ bu harasıdır? Həkimlər öz adları ilə yanaşı, fəaliyyət göstərdikləri səhiyyə müəssisələrini, qəbul saatlarını, ödəniləcək vəsaitin məbləğini də ekrandan səsləndirirdilər, baxmayaraq ki, artıq neçə zamandır ölkəmizdə mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün klinikalarda icbari tibbi sığorta tətbiq olunur. Yeri gəlmişkən, həkimlərin bir çox halda aparıcıları özləri ilə regionlara aparması hansı mətləbdən xəbər verir? Gün kimi aydındır ki, aparıcının şəxsi marağı, həkimlərlə ortaq olması onları bu addımı atmağa sövq edir. Proses təkcə tibbi xidmətin təqdimatı deyil, eyni zamanda qarşılıqlı maraqların olduğu bir əməkdaşlıq xarakteri daşıyırdı. Sadalanan bu neqativ hallar digər məsuliyyətli, savadlı həkimlərin peşə nüfuzunu zədələyir və cəmiyyətin onlara olan etimadını sarsıdırdı. Onların illərlə formalaşmış nüfuzu bu cür şouların kölgəsində qalırdı. Səriştəsizliklərini məharətlə maskalayan, estetik cərrahiyyənin elmindən xəbərsiz "plastik cərrahlar"ın belə tamaşalarda iştirakı isə ziddiyyəti bir qədər də dərinləşdirirdi. Bu, tamaşaçını cəlb etdiyi qədər də heyrətləndirirdi. Və hər kəsi bir sual narahat edirdi: "Həqiqətən bu insanlar savadlı və peşəkar cərrahlardır, yoxsa, sadəcə, efir vasitəsilə müştəri toplamağa çalışırlar?". Əslində, bu cür yollarla özünə "müştəri toplayan" saxtakarları tanıyanlar da var idi. Amma efirə əlləri çatmırdı ki, onların kimliyini xalqa söyləsin.
Nə yaxşı ki, "sosial" yarlığı ilə efirdə şou göstərən bu cür verilişlərin fəaliyyəti dayandırıldı. Çünki belə getsəydi, bu xəmir hələ çox su aparacaqdı. O verilişlər cəmiyyəti zəhərləyir, gənclərin və yeniyetmələrin dünyagörüşünü, əxlaqi dəyərlərini pozurdu. İnsanlarda zahiri görünüşə, ilğım və cazibəyə aldanmaq vərdişi formalaşdırır, əsl peşəkarlıq və biliyin qiymətini ucuzlaşdırırdı. Həkimlərin bu cür səviyyəsiz şoularda dəyərdən düşməsi illərlə davam etsə də, "ziyanın yarısından qayıtmaq da faydalıdır" prinsipinə söykənərək indi bir qədər sevinmək olar. Həmin sosial şouların bağlanması, ümumiyyətlə, bir çox müsbət nəticə ilə yanaşı, tibbin və səhiyyənin nüfuzunun bərpasına və həkimlərin peşəkar dəyərinin yenidən tanınmasına da xidmət edir.
Bütün bu reallıq fonunda ortaya çıxan sual isə budur: səhiyyə sisteminə rəhbərlik edənlər bu vəziyyətə niyə göz yumublar? İllərlə davam edən bu hal Səhiyyə Nazirliyini, TƏBİB-i, həmin həkimlərin çalışdıqları klinikaların rəhbərliyini doğrudanmı narahat etməyib? Niyə bu qədər susqunluq hökm sürüb, həkim peşəsinin nüfuzuna xələl gətirən hallara vaxtında müdaxilə olunmayıb? Bu suallar yalnız keçmişin hesabatını tələb etmir, həm də səhiyyə sistemi ilə cəmiyyət arasındakı etimadı gücləndirmək üçün səlahiyyət sahiblərinin üzərinə gələcəyə hesablanan məsuliyyət qoyur. Bu mənada bəhs olunan şouların bağlanması müəyyən ümid yaratsa da, əsas məsələ bundan sonra atılacaq addımlardır - peşəkar dəyərləri etibarlı qorumaq və belə halların bir daha təkrarlanmamasını təmin etmək.
Bu şübhəmiz əbəs deyil. SPACE-də "Gəl, danışaq", "Xəzər"də isə "Təsir dairəsi" hələ də "gəlib danışan" tamaşaçıları öz "təsir dairəsi"ində saxlayır. Eyni süjet, eyni təqdimat, eyni məqsəd, həkimlərin də reklamları öz yerində. Bu yerdə yazmağa sözümüz qalmır. Bircə o qalır yazaq ki, televiziyaların reklam və maarifləndirmə prinsipləri daha ciddi qaydalarla tənzimlənməli, həkimlərin peşə davranışına nəzarət gücləndirilməli və sosial verilişlərin əsas missiyası təmin olunmalıdır.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
