ABŞ–İsrail–İran xəttində dərinləşən böhran artıq klassik regional qarşıdurma çərçivəsini çoxdan aşıb. Bu proses indi qlobal güclərin çoxqatlı strateji oyununa çevrilib və masanın üzərində ən əsas alət kimi bir anlayış önə çıxır: “İran kartı”.
ABŞ–İsrail–İran xəttində formalaşan böhran artıq klassik regional qarşıdurma çərçivəsini aşaraq qlobal güclərin maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb geosiyasi oyuna çevrilib. Bu proseslər fonunda “İran kartı” anlayışı getdikcə daha aydın görünür: Tehran artıq təkcə münaqişənin tərəfi deyil, həm də böyük güclərin öz strategiyalarını qurduğu əsas rıçaqlardan biridir.
İran yerləşdiyi coğrafi mövqe, enerji resursları və nəqliyyat marşrutlarına nəzarət imkanları ilə bu oyunda xüsusi yer tutur. Hörmüz boğazına çıxışı və regiondakı təsir imkanları Tehrana imkan verir ki, o, qlobal güclərin diqqət mərkəzində qalsın və bu marağı öz xeyrinə çevirməyə çalışsın. İran anlayır ki, onun üzərində qurulan təzyiq eyni zamanda onun əhəmiyyətinin göstəricisidir və bu səbəbdən maksimum manevr imkanlarını qorumağa çalışır.
Bu kontekstdə əsas iki böyük oyunçu ön plana çıxır: ABŞ və Çin. Hər iki tərəf İran faktorundan fərqli məqsədlərlə istifadə edir.
Çin üçün İran məsələsi strateji xarakter daşıyır. Pekin anlayır ki, İranın zəifləməsi və ya Qərbin tam nəzarətinə keçməsi Avrasiyada güc balansını ABŞ-ın xeyrinə dəyişə bilər. Bu isə Çinin uzunmüddətli planlarına, xüsusilə Avropa ilə Asiyanı birləşdirən iqtisadi və nəqliyyat layihələrinə ciddi zərbə vurardı. Buna görə də Pekin Tehranı tam itirmək istəmir. Eyni zamanda Çin açıq qarşıdurmadan da qaçır. O, bir tərəfdən İranla əməkdaşlığı genişləndirir, digər tərəfdən isə ABŞ-la iqtisadi və siyasi münasibətləri tam pozmaqdan çəkinir. Bu, Çinin “balans siyasəti”nin klassik nümunəsidir.
Bununla yanaşı, Pekinin daha incə hesablanmış yanaşması da diqqət çəkir. Çin nə İranın, nə də Rusiyanın tam güclü və müstəqil aktora çevrilməsində maraqlı deyil. Çünki bu halda həmin ölkələr Pekin üçün rəqib və ya müstəqil güc mərkəzinə çevrilə bilər. Əksinə, müəyyən dərəcədə zəif və xarici dəstəyə ehtiyac duyan İran və Rusiya Çin üçün daha əlverişlidir. Bu, Pekinə həm iqtisadi, həm də siyasi təsir imkanlarını artırmaq şansı verir.
Digər tərəfdən, ABŞ İran kartından daha çox qlobal hegemonluğunu qorumaq üçün istifadə edir. Vaşinqton üçün İran həm təhlükə mənbəyi, həm də alətdir. ABŞ regionda gərginliyi müəyyən səviyyədə saxlamaqla həm müttəfiqlərini öz təhlükəsizlik çətiri altında saxlayır, həm də rəqiblərinin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Xüsusilə enerji marşrutlarına nəzarət məsələsi burada əsas rol oynayır. Hörmüz boğazı ətrafında baş verənlər bunu açıq şəkildə göstərir. Bu boğaz dünya enerji tədarükünün mühüm hissəsini təşkil edir və burada yaranan istənilən gərginlik qlobal iqtisadiyyata birbaşa təsir edir.
ABŞ-ın Avropa ilə münasibətlərində də İran kartından istifadə etdiyi görünür. Son illərdə Vaşinqtonun təhlükəsizlik məsələlərində Avropaya təzyiq göstərməsi, eyni zamanda iqtisadi alətlərlə Avropa ölkələrini öz xəttinə yönəltməyə çalışması bu strategiyanın tərkib hissəsidir. ABŞ anlayır ki, Avropa onsuz da təhlükəsizlik baxımından ona bağlıdır və bu asılılıqdan maksimum istifadə etməyə çalışır.
Bütün bu proseslərin fonunda Tehran isə passiv müşahidəçi deyil. Əksinə, o, vəziyyətdən maksimum faydalanmağa çalışan aktiv aktordur. İran bir tərəfdən Çinlə strateji əməkdaşlığı gücləndirir, digər tərəfdən isə Qərblə münasibətləri tam qapamır. Bu çoxşaxəli siyasət Tehrana müəyyən manevr imkanı verir. Sanksiyalar və təzyiqlər fonunda belə İran regionda təsirini qoruyub saxlayır və hətta bəzi hallarda onu genişləndirməyə nail olur.
Nəticə etibarilə, hazırkı geosiyasi mənzərə göstərir ki, “İran kartı” yeni dünya düzəninin formalaşmasında əsas elementlərdən birinə çevrilib. ABŞ bu kartdan nəzarət və hegemonluq aləti kimi istifadə edir, Çin isə onu balans və strateji genişlənmə vasitəsi kimi görür. İran isə bu iki güc arasında manevr edərək öz mövqeyini qorumağa və gücləndirməyə çalışır.
İran: qlobal nəqliyyat arteriyalarının düyün nöqtəsi
Oynanılan “İran kartı” təkcə enerji ölkəsi deyil, eyni zamanda faktiki olaraq dünyanı birləşdirən ən mühüm Cənub Dəhlizi üzərində yerləşməsidir. Hörmüz boğazı isə bu sistemin ən kritik nöqtəsidir. Buradan təkcə dünya neftinin böyük hissəsi keçmir, həm də yükdaşıma baxıəmdan mühüm əhəmiyyətə malik coğrafiyadır. Bu baxımdan gedən proseslərin arxasında əslində həm də dəhlizlər uğrunda mübarizə dayanır: ABŞ Cənub dəhlizini nəzarətdə saxlamaq və alternativ yolları gücləndirmək istəyir; Çin İranı “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin əsas halqası kimi qorumağa çalışır; Rusiya İran vasitəsilə sanksiyalardan yan keçən çıxış əldə edir; Avropa isə enerji və ticarət təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bu marşrutlara möhtacdır. Bu isə onu göstərir ki, İran uğrunda mübarizə əslində xəritə uğrunda mübarizədir.
İranı güclü edən təkcə resurslar deyil, həm də yerləşdiyi coğrafiyadır. Və bu coğrafiya dünya ticarətinin sinir sistemidir. Kim bu dəhlizlərə nəzarət edərsə enerji axınını idarə edir, ticarət marşrutlarını müəyyənləşdirir, siyasi təsir gücünü artırır.
Proqnoz olaraq demək olar ki, yaxın perspektivdə bu qarşıdurma tammiqyaslı müharibəyə çevrilməyəcək. Çünki bu, heç bir böyük gücün maraqlarına uyğun deyil. Lakin gərginlik yüksək səviyyədə qalacaq və İran ətrafında formalaşan bu geosiyasi oyun davam edəcək. Bu isə o deməkdir ki, İran faktoru hələ uzun müddət qlobal siyasətin mərkəzində qalacaq.
Mürtəza
