Astronomlar tarixdə ilk dəfə olaraq qara dəlikdən püskürən kosmik reaktivlərin ani və ağlasığmaz gücünü ölçməyi bacarıblar. Hesabata görə, Yerə nisbətən yaxın olan bu qara dəlik-ulduz sistemindən çıxan reaktivlərin gücü 10.000 Günəşin enerjisinə bərabərdir. Kosmik təyyarələrin saatda təxminən 540 milyon kilometr sürətlə hərəkət etməsi də müəyyən edilib ki, bu da işığın sürətinin təxminən yarısı qədərdir. Tədqiqat Yer kürəsindən təxminən 7200 işıq ili məsafədə yerləşən Cygnus X-1 sistemi üzərində aparılıb. Bir işıq ili təxminən 9,7 trilyon kilometrə bərabərdir.
Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilib ki, ulduzdan gələn külək reaktiv təyyarələrin əks istiqamətlərə doğru itələndiyi və buna görə də əyildiyi müəyyən edildi. Alimlər qüvvəni ulduz küləyinin reaktiv təyyarələrin nə qədər əyildiyini təhlil edərək və kompüter modelləşdirməsindən istifadə edərək hesablayıblar.
Tədqiqatın ən vacib tapıntılarından biri qara dəliyə düşən maddənin buraxdığı enerjinin təxminən 10 faizinin reaktiv təyyarələr vasitəsilə kosmosa geri daşınması idi. Əvvəllər qara dəliklərin gücü yalnız on minlərlə illik orta göstəricilərə əsasən qiymətləndirilə bilərdi.
Alimlər deyirlər ki, bu tip reaktivlər qalaktikaların və digər kosmik strukturların necə əmələ gəldiyini anlamaqda mühüm rol oynayır. Reaktiv təyyarələrin yaratdığı genişmiqyaslı şoklar və turbulentlik kainatın strukturunun formalaşmasına kömək edir. Tədqiqat qrupu eyni metodu digər qara dəlik sistemlərinə də tətbiq etməyi planlaşdırır.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
