İran ABŞ və İsrail ilə təxminən doqquz həftəlik müharibəyə girərkən, 1979-cu il İslam İnqilabından bəri ölkənin siyasi arxitekturasının təməl daşı olan yeganə və mübahisəsiz ali rəhbərlik faktiki olaraq dağılır. “Reuters”ə danışan müşahidəçilər və vəziyyətə bələd yaxın mənbələr bu transformasiyanın Tehranın danışıqlar masasında mövqeyini birdəfəlik sərtləşdirdiyini söyləyirlər.
Hafta.az yazır ki, Ayətullah Əli Xamenei müharibənin ilk günündə İsrail və ABŞ-ın hücumunda öldürülüb. Ali lider elan edilən oğlu Müctəba Xamenei eyni hücumda ağır yaralanıb. Bildirilir ki, ayaq xəsarətləri və üzündə daimi çapıqlar alan Müctəba o vaxtdan bəri ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb. Təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlara görə, onun yalnız səsli əlaqə və ya İnqilab Keşikçiləri (SEPAH) vasitəsilə əlaqə saxladığı başa düşülür.
Üç ayrı mənbədən əldə edilən məlumatlar göstərir ki, Müctəba Xamenei rəsmi olaraq sistemin zirvəsindəki mövqeyini qoruyub saxlayır, lakin, onun rolunun komandanlıq etməkdən daha çox İnqilab Keşikçiləri komandirləri tərəfindən formalaşdırılan institusional konsensusun qanuniləşdirilməsindən ibarət olduğu qeyd olunur.
Mənbələr bildirir ki, real güc Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası (SNSC), Ali Liderin ofisi və İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusundan (IRGC) ibarət üçtərəfli müharibə rəhbərliyində cəmləşib.
"Vacib qərarlar, ehtimal ki, ondan keçir", - deyə iranlı analitik Araş Əzizi əlavə edib: "Amma onun Milli Təhlükəsizlik Şurasını ləğv edəcəyini təsəvvür edə bilmirəm. O, müharibə səylərini idarə edənlərə necə qarşı çıxa bilərdi?"
Pakistanın vasitəçiliyi ilə İran-ABŞ sülh danışıqlarını yaxından izləyən yüksək vəzifəli Pakistan hökumət rəsmisi prosesi belə ümumiləşdirib: "İranlılar cavab verməkdə son dərəcə yavaşdırlar. Vahid qərar qəbuletmə komandanlıq strukturu yoxdur. Bəzən cavab almaq üçün iki-üç gün vaxt lazımdır".
Analitiklər vurğulayırlar ki, bu yavaşlama Tehran daxilində daxili münaqişədən deyil, Vaşinqtonun təklif etməyə hazır olduğu ilə İranın sərt xətt üzrə İnqilab Keşikçilərinin qəbul edə biləcəyi arasındakı dərin uçurumdan qaynaqlanır.
İran bazar ertəsi günü Vaşinqtona yeni bir təklif təqdim edib. İranın yüksək vəzifəli mənbələrinə görə, bu təklif müharibə bitənə və Körfəzdə dəniz nəqliyyatı ilə bağlı mübahisələr həll olunana qədər nüvə məsələsinin danışıqlar gündəliyindən kənarda saxlanılmasını nəzərdə tutur. Lakin Vaşinqton nüvə məsələsinin əvvəldən müzakirə mövzusu olmasında israr edir.
Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi danışıqlarda İranın diplomatik siması olsa da, Parlamentin sədri, keçmiş İnqilab Keşikçiləri komandiri Məhəmməd Baqer Qalifbab bu prosesdə getdikcə daha çox diqqət çəkir. Yerində isə SEPAH komandiri Əhməd Vahidinin həlledici rol oynadığı bildirilir. Pakistan və İran mənbələri Vahidinin atəşkəs elan edilən gecə mühüm bir fiqur olduğunu təsdiqləyib.
Keçmiş ABŞ danışıqlarçısı Aaron Devid Miller transformasiyanı kəskin şəkildə ümumiləşdirdi: "Biz ilahi gücdən sərt gücə keçdik. Ruhanilərin təsirindən İnqilab Keşikçilərinin təsirinə. İran hazırda belə idarə olunur."
Yaxın Şərq İnstitutunun baş tədqiqatçısı Aleks Vatanka da qərar qəbuletmə prosesinin təhlükəsizlik qurumları ətrafında möhkəmləndiyini və Müctəbanın təkbaşına qərar qəbul edən bir liderdən mərkəzi "görüş fiquruna" çevrildiyini vurğulayıb.
Keçmiş ABŞ diplomatiyası və İran üzrə ekspert Alan Eyrin sözlərinə görə, heç bir tərəf danışıqlar aparmaq istəmir; İran Hörmüz boğazına təsirinin nəticədə ABŞ-ı diz çökdürəcəyinə inanır, Vaşinqton isə iqtisadi təzyiqin və dəniz blokadasının İranı iflic edəcəyini hesablayır.
Lakin, davam edən hərbi və iqtisadi təzyiqə baxmayaraq, İranda daxili çatlar əlamətləri yoxdur və küçələrdə ciddi müxalifət yüksəlmir. Bu vəziyyət göstərir ki, komandir faktiki olaraq İnqilab Keşikçiləri və təhlükəsizlik aparatı daxilindədir, bu strukturlar yalnız müharibəni aparmır, həm də onu idarə edir. Bu üç istiqamətli strategiya ətrafında "böyük bir konsensus"un formalaşdığına inanılır: müharibədən tammiqyaslı münaqişəyə çevrilmədən çıxmaq, Hörmüz boğazındakı təsir rıçaqlarını qorumaq və bu prosesdən siyasi, iqtisadi və hərbi cəhətdən daha güclü çıxmaq.
