525.az portalından verilən məlumata əsasən, ain.az bildirir.
"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Sevinc Babaxanovadır. Müsahibimizlə məşhur rəssam Qustav Klimtin "Yelpikli xanım" əsərindən danışmışıq.
Qustav Klimt Avstriyanın ən məşhur rəssamlarından biri və Avropa modernizminin görkəmli nümayəndələrindən hesab olunur. O, xüsusilə simvolizm, dekorativ təsviri sənət və ArNuvo üslubları ilə tanınıb. Klimt öz yaradıcılığında qadın obrazlarının zərif və estetik təsvirinə, ornamental kompozisiyalara və zəngin rəng həllinə xüsusi diqqət yetirib. Onun əsərlərində qızılı fon, dekorativ naxışlar, həmçinin Şərq və Bizans sənətinin təsirləri daha çox müşahidə olunur.
Rəssam Avstriyanın paytaxtı Vyanada doğulub. Onun atası Ernst Klimt qravüra ustası idi və bu mühit gələcək rəssamın incəsənətə marağının formalaşmasına təsir göstərib. Klimtin yaradıcılığı xüsusilə "qızılı dövr" adlanan mərhələsi ilə məşhurdur. Bu dövrdə rəssam əsərlərində qızılı yarpaqdan istifadə edib, fiqurları zəngin ornamentlərlə əhatə etmiş və dekorativ kompozisiyalar yaradıb. Onun tablolarında qadın fiqurları, sevgi, həyat, ölüm və insanın daxili dünyası kimi mövzular tez-tez işlənib. Rəssam "Öpüş", "Qadının üç yaşı", "Ölüm və həyat", "Su ilanları", "Ümid" kimi məşhur əsərlərinin müəllifidir.
- İstərdim söhbətimizə əsərdəki Şərq motivlərinin təsvirindən başlayaq.
- Rəsmin fonunda Çin incəsənətinə xas olan müxtəlif dekorativ motivlər təsvir edilib. Bu motivlər arasında xüsusilə böyük, uçan simurq quşu diqqəti cəlb edir. Çin mədəniyyətində feniks əbədilik, yenidən doğuluş və xoşbəxtlik rəmzi hesab olunur və bu simvol əsərin bədii məzmununa xüsusi məna qatır. Bundan əlavə, kompozisiyada parlaq çəhrayı rəngli lotos çiçəkləri də yer alır. Lotos Şərq mədəniyyətində çox vaxt sevgi, saflıq və dəyişməz gözəllik anlayışları ilə əlaqələndirilir. Fon dekorasiyasında həmçinin uzunayaqlı durna quşu və qızılı qırqovul təsvir edilib. Bu quş fiqurları rəsmin dekorativliyini daha da gücləndirir və Şərq ornamentikasının zənginliyini nümayiş etdirir. Arxa plandakı ornamentlərin səthi və düz təsviri isə Yaponiyanın məşhur ukiyo-e ağacoyma qravüralarını xatırladır. Rəng seçimi də təsadüfi deyil: rəsmdə istifadə olunan xrom sarısı, kobalt mavisi və qırmızı oxra tonları Çin emallı çini qablarının parlaq və zəngin rəng palitrasını təqlid edir.
- Tablodakı qadının kimliyi məlumdurmu?
- Rəsmdə təsvir olunan qadının kimliyi dəqiq məlum deyil və bu mövzuda müxtəlif ehtimallar irəli sürülüb. Bəzi tədqiqatçılar modelin Yohanna Ştaude ola biləcəyini düşünürlər. Digərləri isə onun rəssamın həyat yoldaşı və yaxın dostu hesab olunan Emili Flöge olduğunu ehtimal edirlər. Başqa bir versiyaya görə isə model Klimtin sevdiyi rəqqasələrdən biri ola bilər. Vyana Belveder Muzeyinin məlumatına əsasən, əsər yaradıldıqdan qısa müddət sonra "Rəqqasə" adı ilə sərgidə nümayiş etdirilib. Bu fakt rəsmdə təsvir olunan qadının ehtimal ki, balet və ya musiqi zalında çıxış edən bir rəqqasə olduğunu göstərir.
"Yelpikli xanım" əsəri Qustav Klimt tərəfindən 1916-cı ildə çəkilmiş "Vallinin portreti" ilə müəyyən oxşarlıqlara malikdir. Həmin portretdə modelin sol çiyni açıq şəkildə təsvir edilib, bu isə qadın fiqurunun zərifliyini və bədii ifadəsini ön plana çıxaran mühüm kompozisiya detalı kimi çıxış edir. Bundan əlavə, "Sevgililər" və ya "İki qadın dost" (1916-1917) adlı əsərində də rəssam fonu zəngin dekorativ elementlərlə işləyərək Şərq motivlərindən istifadə edib. Bu fon kompozisiyasında xüsusilə böyük feniks quşunun təsviri diqqəti cəlb edir və əsərə simvolik məna ilə yanaşı, dekorativ dinamika da qazandırır. Təəssüf ki, qeyd olunan bu iki əsər 1945-ci ildə Avstriyada yerləşən İmmendorf qalasında baş verən yanğın zamanı məhv olub, nəticədə onlar incəsənət tarixində yalnız arxiv materialları və təsvirlər vasitəsilə tanınan itirilmiş əsərlər sırasında qalıb.
"Yelpikli xanım" əsəri Klimtin əvvəlki dövrlərə aid yaradıcılıq nümunələri ilə müqayisədə müəyyən fərqli xüsusiyyətlərlə seçilir. Bu əsərdə rəssamın daha sərbəst, daha sürətli və impulsiv fırça vuruşlarından istifadə etdiyi açıq şəkildə hiss olunur. Kompozisiya əvvəlki əsərlərdəki kimi ağır dekorativ qızılı ornamentlərlə deyil, daha spontan və canlı rəng keçidləri ilə qurulub.
Bəzi incəsənət tarixçiləri əsərin müəyyən hissələrində - məsələn, modelin yuxarı qolunun paltarı ilə birləşdiyi sahədə görünən açıq kətan parçalarını əsas gətirərək bu əsərin "tamamlanmamış" ola biləcəyini irəli sürüblər. Lakin incəsənət tənqidçisi Kelli Qrovyer bu fikirlə tam razılaşmır. Onun fikrincə, əsərin daxilində hiss olunan "axın və fraqmentasiya" məhz rəsmin bədii gücünü formalaşdıran əsas xüsusiyyətlərdən biridir. Qrovyer belə nəticəyə gəlir ki, əsərin tamamlanmamış kimi görünməsi əslində onun bədii bütövlüyünü və təsir gücünü daha da artırır və bu xüsusiyyət əsərin estetik dəyərini tamamlayan mühüm element kimi qəbul edilməlidir.
- Kompozisiya və rəng həlli necədir?
- "Yelpikli xanım" əsəri kompozisiya baxımından olduqca dekorativ və eyni zamanda harmonik quruluşa malikdir. Rəssam əsərin mərkəzinə zərif qadın fiqurunu yerləşdirərək kompozisiyanın əsas diqqət nöqtəsini formalaşdırıb. Qadın fiquru yarıprofil vəziyyətində təsvir olunub və onun baxış istiqaməti kompozisiyaya sakit və düşüncəli bir dinamika verir. Modelin bədəni yüngül şəkildə yana doğru çevrilib, bu isə kompozisiyada plastik axıcılıq yaradır və fiqurun incəliyini daha da vurğulayır. Qadının çiyinlərinin açıq təsviri və boyun xəttinin uzadılmış şəkildə verilməsi obrazın zərif və estetik görünməsini təmin edir. Kompozisiyanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri fiqur ilə fon arasında qurulan dekorativ əlaqədir. Klimt bu əsərdə fonu sadə boş sahə kimi deyil, zəngin ornamental elementlərlə dolduraraq onu kompozisiyanın aktiv hissəsinə çevirib. Arxa planda təsvir olunan quşlar, çiçəklər, lotus formaları və digər Şərq mənşəli ornamentlər əsərin ümumi ritmini və vizual hərəkətini yaradır. Bu elementlər fiqurun ətrafında spiralvari və ritmik şəkildə yerləşdirilib və beləliklə, kompozisiya həm dekorativ, həm də dinamik xarakter qazanıb. Fon elementlərinin müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət edən formaları mərkəzdə yerləşən fiqurun sakit və sabit duruşu ilə maraqlı bir kontrast təşkil edir. Əsərin rəng həlli də kompozisiyanın bədii təsirini gücləndirən əsas amillərdən biridir. Klimt burada parlaq və isti rənglərin üstünlük təşkil etdiyi koloritdən istifadə edib. Fonun əsasını təşkil edən qızılı-sarı rəng səthi bütün kompozisiyanı işıqlandıran dekorativ bir mühit yaradır və eyni zamanda əsərə zənginlik və təntənə hissi verir. Bu qızılı fon üzərində yerləşən mavi, yaşıl, qırmızı və çəhrayı tonlar güclü rəng kontrastları yaradır və ornamentlərin daha aydın görünməsinə imkan verir. Xüsusilə quşların lələklərində və çiçəklərin ləçəklərində istifadə olunan rəng keçidləri əsərin dekorativliyini artırır. Qadın fiqurunun təsvirində isə rəssam daha yumşaq və incə rəng çalarlarından istifadə edib. Modelin üzündə açıq çəhrayı və krem tonları üstünlük təşkil edir ki, bu da onun dərisinin zərifliyini və canlılığını vurğulayır. Qadının geyimində isə müxtəlif ornamentli parçalar təsvir olunmuşdur və burada qırmızı, mavi, qara və qızılı elementlərin birləşməsi zəngin tekstura effekti yaradır. Bu geyim ornamentləri fon elementləri ilə vizual əlaqə yaradaraq kompozisiyanın bütövlüyünü təmin edir. Ümumilikdə, əsərin kompozisiyası və rəng həlli bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə qurulub. Mərkəzi fiqurun sakit və zərif duruşu ilə fonun dekorativ və ritmik strukturu arasında balans yaradıb. Rənglərin parlaq və kontrastlı istifadəsi isə əsərə həm dekorativ gözəllik, həm də emosional təsir gücü qazandırır. Bu xüsusiyyətlər "Lady with a Fan" əsərini Klimtin yaradıcılığının son dövrünə aid ən təsirli və estetik baxımdan zəngin nümunələrindən birinə çevirir.
- Əsərin sonrakı taleyi və satışı ilə bağlı da xeyli əhvalatlar danışılır.
- "Yelpikli xanım" adlı rəsm əsəri hələ də Qustav Klimtin emalatxanasında molbert üzərində saxlanılırdı. Bu tablo rəssamın digər tamamlanmamış əsəri olan "Evlənən qadın" ilə birlikdə studiyada yerləşirdi. Məhz həmin dövrdə Klimt insult keçirmiş və bir müddət sonra, 1918-ci ilin əvvəllərində vəfat etmişdi. 1918-ci ilin fevral ayında rəssamın ölümündən sonra bu rəsm əsəri Vyanada fəaliyyət göstərən Qustav Nebehayin sahibi olduğu incəsənət qalereyasında saxlanılıb. Daha sonra, təxminən 1920-ci ilə qədər, bu əsər sənayeçi, incəsənətin himayədarı və eyni zamanda Klimtin yaxın dostu olan Ervin Böhler tərəfindən satın alınıb. Sonrakı mərhələdə isə onun qardaşı Haynrix Böhler bu əsəri əldə etmiş və beləliklə, tablo onların ailə kolleksiyasının bir hissəsinə çevrilib. 1940-cı ildə isə bu əsər Haynrix Böhlerin həyat yoldaşı, İsveçrənin Luqano şəhərində yaşayan Mabel Böhler tərəfindən miras olaraq qəbul edilib və beləliklə, əsərin mülkiyyəti ailə daxilində ötürülərək qorunub saxlanılıb. Daha sonrakı illərdə, təxminən 1963-cü ildən 1981-ci ilə qədər, bu rəsm əsəri Vyanada yaşayan məşhur incəsənət kolleksiyaçısı Rudolf Leopolda məxsus olub. Ondan sonra isə əsər Nyu-Yorkda fəaliyyət göstərən tanınmış incəsənət kolleksiyaçısı və dileri Serge Sabarski tərəfindən əldə edilib. 1988-ci ildə amerikalı incəsənət kolleksiyaçısı və sahibkar Vendel Çerri bu əsəri Sabarskidən satın alıb. Daha sonra, 11 may 1994-cü ildə, əsər məşhur hərrac evi tərəfindən Çerri kolleksiyasının satışına daxil edilərək 11,6 milyon ABŞ dollarına (komissiya haqları daxil olmaqla) satılıb. Nəhayət, 27 iyun 2023-cü ildə həmin əsər yenidən Sotheby's hərracında satışa çıxarılmış və nəticədə Qustav Klimtin əsərləri arasında hərrac rekordu müəyyən edib. Bu satış eyni zamanda Avropada açıq hərrac zamanı bir incəsənət əsəri üçün ödənilmiş ən yüksək qiymət kimi tarixə düşüb.
- Tablo hazırda harada qorunur?
- Əsər şəxsi kolleksiyada saxlanılır.
- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?
- Kvadrat formatda olan bu rəsmdə şabalıdı rəngli qıvrım saçlı bir qadın təsvir edilib və o, Şərq üslublu ornamentlərlə bəzədilmiş sarı fonun qarşısında dayanır. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən qadın fiquru incə və zərif görünüşü ilə diqqəti cəlb edir, arxa planda isə müxtəlif oriental motivlər - quşlar, çiçəklər və dekorativ elementlər rəsmin ümumi bədii atmosferini zənginləşdirir. Qadın başını bir qədər sola tərəf çevirərək uzaqlara baxır və onun baxışlarında sakitlik və düşüncəlilik hiss olunur. Onun naxışlı ipək libası çiyinlərindən birindən yavaşca sürüşərək aşağı düşür və bu, obrazın zərifliyini daha da vurğulayır. Qadın əlində tutduğu yelpiklə sinəsini örtür; bu detal həm kompozisiyanın estetik balansını təmin edir, həm də obrazın müəyyən dərəcədə sirli və incə cazibəsini artırır.
Aytac SAHƏD
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
