Çin peyki, Rusiya ilə əməkdaşlıq və yeni texnologiyalar Yaxın Şərqdə güc balansını dəyişir
Yaxın Şərqdə son hərbi qarşıdurmalar təkcə regional təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də qlobal güc balansının necə dəyişdiyini göstərən mühüm bir göstəricidir. Qərb mediasında yayılan məlumatlar, xüsusilə CNN tərəfindən təqdim edilən araşdırmalar, İranın ABŞ hərbi obyektlərinə qarşı həyata keçirdiyi zərbələrin həm miqyasını, həm də texnoloji səviyyəsini diqqət mərkəzinə gətirir. Bu hadisələr artıq sadəcə bir müharibə epizodu kimi deyil, yeni dövrün hərbi və siyasi reallıqlarının bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Məlumatlara görə, İran müharibə zamanı Yaxın Şərqdə yerləşən səkkiz ölkədə azı on altı ABŞ hərbi obyektinə zərbə endirib. Bu obyektlər arasında hava bazaları, rabitə mərkəzləri və radar sistemləri yer alır. Xüsusilə ABŞ-a məxsus “Boeing E-3 Sentry” tipli erkən xəbərdarlıq və idarəetmə təyyarəsinin məhv edilməsi hadisənin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Bu cür platformalar hava məkanının nəzarəti və əməliyyatların koordinasiyası baxımından kritik rol oynayır və onların sıradan çıxarılması hərbi fəaliyyətə birbaşa təsir göstərir.
Bu zərbələrin ən diqqətçəkən tərəfi onların yüksək dəqiqliyidir. Qərb mənbələrinin vurğuladığı kimi, İranın son illərdə kəşfiyyat və müşahidə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib. İddialara görə, İran 2024-cü ildə Çin istehsalı “TEE-014” adlı müşahidə peykini əldə edib. Açıq mənbələrdə bu peyk barədə məlumatlar məhdud olsa da, analitik qiymətləndirmələrə əsasən onun aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olduğu ehtimal edilir: yüksək ayırdetmə qabiliyyətli optik sensorlar (təxminən 0.5–1 metr dəqiqlik səviyyəsi), gecə və pis hava şəraitində müşahidə üçün sintetik aperturalı radar (SAR) texnologiyası, real vaxta yaxın məlumat ötürmə imkanı və geniş əhatə dairəsi. Bu cür sistemlər adətən aşağı Yer orbitində fəaliyyət göstərir və gündə bir neçə dəfə eyni ərazini müşahidə edə bilir.
Belə peyk texnologiyalarının dəyəri isə onların konfiqurasiyasından asılı olaraq dəyişir. Qərb kosmik sənaye ekspertlərinin ümumi qiymətləndirmələrinə görə, bu səviyyəli hərbi və ya ikili təyinatlı müşahidə peyklərinin hazırlanması və orbitə çıxarılması təxminən 100 milyon dollardan başlayaraq bir neçə yüz milyon dollara qədər yüksələ bilər. Əgər peyk xarici tərəfdən alınırsa, qiymət texnologiya transferi, xidmət paketi və məlumat paylaşımı kimi amillərdən asılı olaraq dəyişir.
Məhz bu tip texnologiyanın əldə olunması İranın hərbi əməliyyatlarını keyfiyyətcə dəyişib. Əgər əvvəllər hədəfləmə daha çox kəşfiyyat məlumatlarının məhdudluğu ilə bağlı çətinliklərlə üzləşirdisə, indi daha dəqiq koordinatlar və real vaxt məlumatı zərbələrin effektivliyini artırır.
Region ölkələri hesab edir ki, ABŞ bazaları artıq əvvəlki kimi qorxu yaradan güc deyil, əksinə “asan hədəf”ə çevrilib. Səudiyyə rəsmisi bildirib ki, bu müharibə ABŞ ilə ittifaqın nə müstəsna, nə də “qüsursuz” olmadığını göstərdi.
Bu kontekstdə Çin faktorunun rolu Qərb analitikləri tərəfindən xüsusi vurğulanır. Çin açıq şəkildə hərbi münaqişəyə qoşulmasa da, texnoloji əməkdaşlıq vasitəsilə İranın imkanlarını genişləndirməkdə ittiham olunur. “Atlantic Council” kimi analitik mərkəzlər bu əməkdaşlığı Pekinin daha geniş geosiyasi strategiyasının bir hissəsi kimi qiymətləndirir. Bu strategiya birbaşa qarşıdurmadan qaçaraq rəqiblərin mövqelərini zəiflətməyə yönəlib.
Digər tərəfdən, Rusiya ilə İran arasında son illərdə güclənən əməkdaşlıq da diqqət çəkir. Qərb mənbələrinə görə, Rusiya İrana hava hücumundan müdafiə sistemləri, radioelektron mübarizə vasitələri və taktiki hərbi təcrübə sahəsində dəstək verir. “Institute for the Study of War” kimi qurumlar bildirir ki, bu əməkdaşlıq İranın hərbi imkanlarını keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçirib və onun müasir müharibə şəraitinə uyğunlaşmasını sürətləndirib.
Rəsmi Vaşinqton isə vəziyyətə daha ehtiyatlı yanaşır. Pentaqon tərəfindən verilən açıqlamalarda döyüş ziyanının detalları açıqlanmır və ABŞ qüvvələrinin fəaliyyət qabiliyyətini qoruduğu vurğulanır. Bununla belə, mediada yayılan məlumatlar bəzi obyektlərin müvəqqəti olaraq istifadədən çıxarıldığını göstərir ki, bu da regiondakı əməliyyat mühitinə təsir göstərir.
Baş verənlər daha geniş mənzərədə bir neçə mühüm tendensiyanı üzə çıxarır. İlk növbədə, texnoloji üstünlük artıq yalnız bir neçə böyük dövlətin əlində cəmlənmir. Peyk müşahidəsi, pilotsuz sistemlər və yüksək dəqiqlikli raketlər kimi vasitələr orta güclərin də hərbi imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. İkincisi, beynəlxalq münasibətlərdə yeni, qeyri-rəsmi əməkdaşlıq modelləri formalaşır. Iran, Çin və Rusiya arasında müşahidə olunan yaxınlaşma klassik hərbi ittifaq olmasa da, strateji koordinasiyanın artdığını göstərir. Nəhayət, Yaxın Şərqdə ABŞ hərbi mövcudluğunun qəbul edilməsi də dəyişir. Əgər əvvəllər bu bazalar toxunulmaz güc simvolu kimi qəbul olunurdusa, indi onların daha həssas olduğu fikri yayılmağa başlayır.
Bütün bunlar onu göstərir ki, müasir müharibə artıq yalnız say üstünlüyü ilə deyil, informasiya, texnologiya və koordinasiya ilə müəyyən olunur. İranın həyata keçirdiyi bu zərbələr isə Qərb analitiklərinin fikrincə, təkcə taktiki uğur deyil, həm də yeni geosiyasi reallığın formalaşdığını göstərən əlamətdir. Bu reallıqda isə güc balansı daha çevik, daha çoxşaxəli və əvvəlkindən xeyli daha qeyri-müəyyən xarakter daşıyır.
Bu kontekstdə Azərbaycanın da kosmik imkanlarına qısa nəzər salmaq vacibdir. Ölkənin orbitdə iki əsas peyki var: Azerspace-1 (telekommunikasiya) və Azersky (Yer müşahidəsi). Birincisi rabitə, yayım və təhlükəsiz kommunikasiya üçün nəzərdə tutulub və müşahidə funksiyası daşımır; ikincisi isə təxminən 1–1,5 metr ayırdetmə qabiliyyətinə malik optik müşahidə peykidir və xəritəçəkmə, sərhəd nəzarəti, infrastrukturun izlənməsi kimi sahələrdə istifadə olunur. Bu peyklər əsasən Avropa texnologiyası əsasında əldə edilib və Azərbaycanın informasiya müstəqilliyini gücləndirir. Açıq mənbələrə əsasən, Azərbaycanın Çin istehsalı və ya İsraildən alınmış yüksək dəqiqlikli hərbi müşahidə peykinə malik olması barədə təsdiqlənmiş məlumat yoxdur və belə bir sistemin yaxın perspektivdə alınacağı da rəsmi şəkildə elan edilməyib. Eyni zamanda, nəzəri baxımdan İranın Çin mənşəli daha inkişaf etmiş müşahidə peyki vasitəsilə regiondakı digər ölkələr kimi Azərbaycan ərazisindəki iri obyektləri də müəyyən səviyyədə müşahidə etməsi mümkündür; lakin bu, davamlı və yüksək dəqiqlikli hərbi nəzarət demək deyil və ciddi texniki məhdudiyyətlərlə müşayiət olunur.
Bu fonda Azərbaycanın yaxın tərəfdaşları olan Türkiyə və Pakistanın kosmik imkanları da diqqət çəkir. Türkiyə son illərdə öz müşahidə peyk proqramını xeyli inkişaf etdirib və xüsusilə Göktürk-1 və Göktürk-2 kimi yüksək ayırdetmə qabiliyyətli müşahidə peyklərinə malikdir; bu sistemlər hərbi və strateji məqsədlər üçün daha uyğun hesab olunur və Azersky ilə müqayisədə daha yüksək dəqiqlik təklif edir. Pakistan isə daha çox Çinlə əməkdaşlıq çərçivəsində PRSS-1 adlı müşahidə peykini istifadə edir ki, bu da əsasən Yer müşahidəsi və xəritəçəkmə məqsədlərinə xidmət edir. Açıq mənbələrə əsasən, bu ölkələrin sahib olduğu daha inkişaf etmiş texnologiyalar nəzəri olaraq müttəfiqlər arasında əməkdaşlıq və ya xidmət səviyyəsində paylaşım imkanı yarada bilər; lakin konkret olaraq Azərbaycanın bu tip yüksək dəqiqlikli hərbi müşahidə peykini birbaşa əldə etməsi və ya yaxın zamanda alacağı barədə təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Praktik yanaşmada isə ölkələr çox vaxt belə imkanları birbaşa almaqdan daha çox, tərəfdaşlardan məlumat və xidmət əldə etməklə istifadə edirlər ki, bu da həm siyasi, həm də texnoloji baxımdan daha çevik model hesab olunur.
Yazıda istifadə edilən mənbə
Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX 
