ABŞ prezidenti Donald Trampın jurnalistlərlə son söhbəti həm Ukrayna müharibəsi, həm İran ətrafında gərginlik, həm də NATO-nun gələcəyi ilə bağlı bir neçə mühüm siqnal verdi. Onun dedikləri ayrı-ayrı başlıqlar altında deyil, bir-birinə bağlı zəncir kimi oxunmalıdır.
Trampın ən səs-küylü bəyanatı Ukraynanın "hərbi baxımdan məğlub olması" ilə bağlı oldu. O, açıq dedi: "Düşünürəm ki, hərbi baxımdan Ukrayna məğlub olub. Bunu saxta xəbərləri oxuyaraq öyrənə bilməzsiniz". Bu ifadə Kiyev üçün diplomatik dildə "ABŞ-ın Ukrayna kartını bağlaması" deməkdir. Tramp artıq Ukraynanı uduzmuş tərəf kimi təqdim edir. Praktikada bu, üç nəticə doğurur. Birincisi, Konqresdə Ukraynaya yeni yardım paketlərinin keçməsi çətinləşir. Tramp administrasiyası "məğlub tərəfə niyə pul tökək" arqumentini gücləndirir. İkincisi, Kiyev danışıqlar masasında zəif duruma düşür. Əgər ən böyük donorun lideri səni məğlub sayırsa, Moskva ərazi güzəştlərini daha sərt tələb edəcək. Üçüncüsü, bu bəyanat Avropanı panikaya salır. Çünki ABŞ çəkilsə, müharibənin maliyyə və hərbi yükü tamamilə Avropa İttifaqının üzərinə düşəcək.
Maraqlıdır ki, Trampın gəmilərin batırılması və təyyarələrin məhv edilməsi ilə bağlı sözləri əvvəlcə Ukrayna cəbhəsi kimi yozuldu. Amma sonradan dəqiqləşdi ki, söhbət İran ətrafında ABŞ-İsrail əməliyyatlarından gedir. Yəni Tramp eyni çıxışda iki müharibəni yan-yana qoyur. Bu təsadüfi deyil. O, şüurlu şəkildə Ukrayna və İran dosyelərini "paralel böhranlar" kimi təqdim edir və hər ikisini bir paketdə həll etmək istədiyini göstərir.
Bu kontekstdə Putinin adı çəkilir. Tramp təsdiqləyir ki, həmin gün Putinlə danışıb və ona "kiçik atəşkəs rejimi" təklif edib. Burada "kiçik" sözü vacibdir. Söhbət tam sülhdən yox, cəbhənin müəyyən hissəsində humanitar məqsədlər üçün müvəqqəti dayandırmadan gedir. Tramp bunu danışıqlar üçün körpü kimi görür. Amma Putinin cavabı daha maraqlıdır. Rusiya lideri İrandakı müharibəni bitirməyə kömək təklif edir. Əvəzində Trampdan əvvəlcə "öz müharibəsini", yəni Ukraynanı bitirməyi istəyir. Bu, klassik barter təklifidir: "Sən Ukraynadan əl çək, mən İranda ABŞ-a kömək edim". Beləliklə, Moskva İran kartını Vaşinqtonla Ukrayna bazarlığında istifadə edir. Rusiyanın İranın uran ehtiyatlarının çıxarılmasına kömək təklifi də bu məntiqin davamıdır. Kreml çalışır ki, İran razılaşmasından iqtisadi və siyasi dividend götürsün, eyni zamanda ABŞ-ı Ukrayna güzəştlərinə razı salsın.
NATO ilə bağlı Trampın narazılığı isə artıq ənənə halını alıb. O deyir ki, alyans həm Ukrayna, həm İran məsələsində ABŞ-ın xahişlərini "istənilən səviyyədə" yerinə yetirmir. Tərcüməsi belədir: "Avropa nə pul verir, nə əsgər göndərir, nə də siyasi məsuliyyət daşıyır". Bu narazılıq seçkidən sonra daha kəskin qərarlara çevrilə bilər. Avropa paytaxtları artıq anlayır ki, Trampın ikinci dönəmində ABŞ NATO-nu maliyyələşdirməkdən imtina edə, hətta qoşunlarını çıxara bilər. Ona görə Berlin və Paris indidən müdafiə büdcələrini ÜDM-in 2 faizindən 3 faizə qaldırmağı müzakirə edir. Avropa "strateji muxtariyyət" adı altında ABŞ-dan asılılığı azaltmaq üçün öz ordu və silah sənayesini qurmağa məcbur qalacaq.
Bəs sülh perspektivi? Trampın Putindən atəşkəs xahiş etməsi ilk baxışdan müsbət siqnaldır. O, Putini "sövdələşməyə hazır" görür. Bu, 2022-ci ildən bəri ilk dəfədir ki, ABŞ prezidenti səviyyəsində birbaşa danışıq kanalı açıq şəkildə elan olunur. Amma burada üç tələ var. Birincisi, Putin hələ rəsmi razılıq verməyib. Kreml susur, çünki Trampın təklifini ölçüb-biçir. İkincisi, "kiçik atəşkəs" Ukraynanın xeyrinə deyil. Rusiya bu fasilədən qoşun rotasiyası, sursat yığımı üçün istifadə edə bilər. Üçüncüsü, Trampın "Ukrayna məğlubdur" tezisi atəşkəsin şərtlərini əvvəlcədən müəyyən edir. Məğlub tərəf qalib tərəfin şərtlərini qəbul edir. Bu isə Kiyev üçün ərazi itkisi, NATO yolunun bağlanması, silahsızlaşdırma deməkdir.
Ümumi mənzərə belədir: Tramp Ukrayna və İran müharibələrini eyni vaxtda bağlamaq istəyir. Alət kimi Putinlə birbaşa sövdələşməyə üstünlük verir. Rusiya bu sövdələşmədə İrandan, ABŞ isə Ukraynadan güzəşt istəyir. NATO bu prosesdən kənarda qalır və Trampın təzyiqi ilə parçalanmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Avropa isə ya cibindən daha çox pul çıxarıb ABŞ-ı razı salmalı, ya da təhlükəsizliyini özü təmin etməlidir.
Nəticə etibarilə vəziyyət hələ dumanlıdır. Atəşkəs texniki baxımdan mümkündür, çünki hər iki tərəf yorulub. Amma siyasi baxımdan şərtlər Ukrayna üçün ağır olacaq. Əgər Trampın dediyi "hərbi məğlubiyyət" tezisi ABŞ-ın rəsmi xəttinə çevrilsə, Kiyev 1991-ci il sərhədlərini, hətta 2022-ci il fevral sərhədlərini belə unuda bilər. İran cəbhəsində isə Rusiyanın vasitəçiliyi ABŞ-a sərfəli görünsə də, bu, Moskvanı Yaxın Şərqdə yeni söz sahibi edəcək. Yəni bir müharibəni bitirmək üçün başqa regionda Rusiyaya qapı açmalı olacaqsan.
Hazırda yeganə dəqiq olan budur: Tramp dünya düzənini yenidən "böyük dövlətlərin sövdələşməsi" prinsipi ilə qurmaq istəyir. Bu sistemdə Ukrayna, Avropa və hətta NATO ikinci dərəcəli oyunçuya çevrilir. Danışıqlar başlasa, masada üç bayraq olacaq: ABŞ, Rusiya, Çin. Qalanlar dəhlizdə gözləyəcək.
Akif NƏSİRLİ
