Nasist Almaniyasından fərqli olaraq, SSRİ-də kitablar açıq şəkildə yandırılmayıb. Sovet totalitar rejimi daha sadə və təsirli bir yanaşma tətbiq edib: ictimai kitabxanalardan etiraz doğuran ədəbiyyatı yığışdırıb. Bu işdə Leninin dul arvadı Nadejda Krupskaya mədəniyyət tarixində “əhəmiyyətli” rol oynayıb.
Stalin tərəfindən Ümumittifaq Kommunist Partiyası (bolşeviklər) Mərkəzi Komitəsində aparıcı roldan məhrum edilən Nadejda Krupskaya, ona “icazə verilən” fəaliyyət sahələrinə qərq olub. Uşaqsız qadın sovet pedaqogikasının aparıcı xadimi kimi xidmət edib, 1920-ci və 1930-cu illərdə RSFSR-in Baş Siyasi Təhsil İdarəsinin rəhbəri olub. Bu təşkilat ölkə daxilində kitabxanalara, klublara və oxu zallarına nəzarət edib.
Krupskaya əsasən ədəbiyyata utilitar baxış bölüşüb və klassiklərin əsərlərini reallığı öyrənmək üçün bir vasitə adlandırıb. O, həmçinin incəsənətin sinfi təbiətini də müzakirə edib. Onun fikrincə, inqilabdan əvvəl “hakim sinif” kitablar vasitəsilə kütlələrə “dini hisslər, fərdiyyətçilik, şovinizm və passivlik” qəbul etdirib.
Krupskaya yazıb ki, bütün ədəbiyyat ürəkləri alovlandırmır və irəli aparmır: “Həmçinin sizi keçmişə qaytaran, vizyonunuzu bulandıran və sizi çaşdıran ədəbiyyat da var. Bu fakta göz yuma bilmərik. Bu cür ədəbiyyat zəhər kimi təsir göstərir. Bu cür ədəbiyyata qarşı, onun təsirinə qarşı sığortalanmalıyıq”.
Gənc nəsil üçün ədəbiyyat sahəsində o, yenə də güzəştə getməyə hazır olub. Məsələn, Maksim Qorkiyə yazdığı məktubda o, Jül Vernin əsərlərinin qısaldılmasını, “müəyyən burjua arqumentlərinin” çıxarılmasını təklif edib.
“Qeyri-kommunistlər tərəfindən yazılmış” digər kitabların da xüsusi ön sözlərlə təmin edilməsi təklif olunub. Lakin Krupskaya Aksakovun “Qırmızı çiçək” və Yerşovun “Kiçik qozbel at” əsərləri də daxil olmaqla “mistik nağılları” qəti şəkildə rədd edib. O, Fenimor Kuper və Mayn Ridin macəra hekayələrini sovet uşaqları üçün yararsız hesab edib,deyib ki, bu əsərlərə “açıq-aşkar burjua ideologiyası” ilə hopdurulub.
Bu ideyaları rəhbər tutan Krupskaya kitabxananın kolleksiyalarını “təmizləməyə” başlayıb. Bolşeviklərin təmizləməli olduqları isə çox şey olub. Çar Rusiyasında, savadlılıq səviyyəsinin aşağı olmasına baxmayaraq, 20-ci əsrin əvvəllərində milyonlarla nüsxə kitab çap olunub. XIX əsrin zəngin ədəbi irsi kütlələr üçün əlçatan olaraq qalıb. Lakin bütün bunlar “kommunizm qurucuları” üçün heç bir fayda verməyib. Keçmiş torpaq sahiblərinin kitabxanalarının ictimaiyyətə verilməsindən danışarkən Krupskaya iddia edib ki, “kitabların əhəmiyyətli bir hissəsi istifadə edilə bilməz”.
Biblioqraf Arlen Blumun yazdığı kimi, Baş Siyasi Maarif İdarəsinin sirkulyarlarından və siyahılarından sonra (yəni Krupskayanın təsdiqi ilə) əlçatan ictimai kitabxanalarda üç təmizləmə dalğası baş verib: 1923, 1926 və 1930-cu illərdə. Nəticədə minlərlə əsər məhv edilib. Çox kitablar ictimai kitabxanalarda qalsalar da, artıq ümumi əhali üçün əlçatan olmayıb.
İdarənin 1920-ci ildə verdiyi ilk təlimat “Kataloqların nəzərdən keçirilməsi və yararsız ədəbiyyatın çıxarılması haqqında” adlanıb. Bu təlimat, xüsusilə inqilabdan əvvəlki kitabxanalarda bol olan dini və əxlaqi ədəbiyyatla bağlı olub. 1923-cü ildə Krupskayanın imzası ilə yeni bir “Kitabxananın kitab inventarının yenidən işlənməsi, əks-inqilabi və anti-bədii ədəbiyyatın müsadirə edilməsi haqqında təlimat” dərc edilib. Berlində nəşr olunan menşevik jurnalı “Sosial gündəlik” bu sənədi ətraflı şəkildə təhlil edib: “Müsadirə edilə bilər: fəlsəfə bölməsində - Dekartın, Kantın, Platonun, Spenserin, Şopenhauerin əsərləri və tərcümeyi-halları da daxil olmaqla hər şey; din bölməsində - İncil, Quran və Talmud da daxil olmaqla, din əleyhinə sovet ədəbiyyatından başqa hər şey”.
Qadağan olunmuş filosoflar arasında Fridrix Nitsşe, Vladimir Solovyov, Nikolay Losski və Uilyam Ceyms də olub. Krupskayanın gənclik illərində Lev Tolstoya olan marağına baxmayaraq, o, yazıçının bütün publisistikasını məhv edib. Nikolay Leskovun əsərləri, Dostoyevskinin “Cinlər” romanı və Krılovun təmsilləri də qadağan edilib. Kitabxanaların dağıdılması ziyalıları qəzəbləndirib. Məsələn, Maksim Qorki Romen Rollana yazdığı məktubda hadisələri qoca qadın Krupskayanın zehninin qeyri-sabitliyi ilə əlaqələndirib. Tənqidçilərin təzyiqi altında Xalq Maarif Komissarlığı Krupskayanın siyahılarını qismən yenidən nəzərdən keçirib, lakin təlimatlar verilməkdəə davam edib.
Yerli partiya orqanları, təhlükəsizlik işçiləri müsadirədə iştirak ediblər. Məhv edilməyən kitablar mərkəzi kitabxanalara aparılıb və orada şkaflarda gizlədilib. Kitabxana qadağaları hətta SSRİ-də rəsmi olaraq nəşr olunan müəlliflərə də təsir edib. Krupskayanın Korney Çukovskiyə qarşı kampaniyası yaxşı məlumdur: 1928-ci ildə N.Krupskayanın “Timsah” nağılını “cəfəngiyyat” və “burjua zibili” adlandırdığı bir məqalə dərc edilib. 1929-cu ildə Baş Siyasi Maarif İdarəsinin təlimat məktubuna uyğun olaraq, Mixail Bulqakovun “İblis” hekayələr toplusu “inqilabın yaradıcı potensialına inamsızlıq yaratdığına” görə müsadirə edilib.
Yevgeni Zamyatinin “Müqəddəs nağıllar”ı (yazıçı 1931-ci ildə mühacirət edib) də eyni vaxtda qadağan edilib. Mixail Prişvinin ayrı-ayrı əsərləri də müsadirə olunub. Əhaliyə təqdim olunan kitab çeşidinin standartlaşdırılması kommunist təbliğatının təkcə kitabxana rəflərində deyil, həm də sovet vətəndaşlarının zehnində dominantlığına səbəb olub.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
