1927-ci ilin 24 dekabrında Moskvada dünya şöhrətli alim Vladimir Bexterev vəfat etdi. Onun ölümü adi bir elm adamının həyatdan getməsi deyildi; bu hadisənin ətrafında dolaşan söz-söhbətlər, gizli qeydlər haqqında deyilənlər və qeyri-adi təcrübələr barədə yayılan fikirlər onu təkcə elm tarixinin yox, insan düşüncəsinin sirli fiqurlarından birinə çevirdi. Deyilənə görə, o, rəsmi protokollardan kənarda, yalnız özünəməxsus dəftərlərdə insan şüurunun sərhədlərini aşan müşahidələr aparırdı. Bu qeydlər heç vaxt tam şəkildə ictimaiyyətə çatmadı, amma parçalar şəklində yayılan fikirlər bir həqiqəti işarə edirdi: Bexterev insanın içində gizlənən başqa bir reallığa nüfuz etməyə başlamışdı. 1911-ci ildə aparılan bir eksperiment bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir.
Hipnoz vəziyyətində olan bir pasiyent birdən qeyri-adi hala düşür. Onun nəfəsi dəyişir, bədəni gərilir, baxışları boşluğa yönəlir. Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra o, titrəyən səslə deyir: "Mən Allahı gördüm. Ağ bir varlıq mənimlə danışdı. Səs içimdən gəlirdi." Bu cümlə, sadəcə, bir psixoloji reaksiyanın təsviri deyildi. Bu, insanın öz daxilində qarşılaşdığı və sözlə ifadə etməkdə aciz qaldığı bir təcrübənin izahı idi. Bexterev bu hadisəni rəsmi sənədlərdə deyil, gizli qeydlərində bu cür yazmışdı: "Daxili səs, təlqin nəticəsində varlıq formasını alır." Bu fikir ilk baxışda elmi səslənir, amma onun arxasında daha ağır bir sual dayanır: əgər insanın daxilində yaranan səs bir "varlıq" kimi qəbul edilirsə, bu təkcə beynin oyunudur, yoxsa insanın daha dərin qatının oyanmasıdır? Bexterev belə nəticəyə gəlirdi ki, insan beyni ekstremal hallarda fərqli işləyir. Oruc, meditasiya, hipnoz, dərin emosional vəziyyətlər zamanı şüur adi rejimdən çıxır. İnsan bu hallarda reallığı fərqli qavrayır, bəzən isə "ilahi varlıq hissi" yaşadığını deyir. Bu müşahidə müasir neyroelm tərəfindən qismən təsdiqlənir: doğrudan da, belə hallarda beyin aktivliyi dəyişir, fərqli sahələr işə düşür. Amma bu izah yalnız mexanizmi göstərir. O, hissin özünü izah etmir. Çünki insan bu anlarda sadəcə dəyişmir - o, sanki başqa bir şeyə toxunur. Əslində burada çox qədim və heç vaxt tam cavablandırılmamış bir sual dayanır: insan Allahı hiss edir - bu, Allahın mövcudluğunun sübutudur, yoxsa insan beyninin özünəməxsus xüsusiyyətidir? Bu sual yalnız Bexterevin deyil, bütün bəşər düşüncəsinin mərkəzində dayanır. Bu sual üzərində düşünənlərdən biri, böyük islam alimi İbn Ərəbi deyirdi ki, insan Allahı kənarda axtarır, amma Onu öz daxilində tapır. Əl Fərabi isə insan ağlının ilahi nizamı dərk etməyə qadir olduğunu bildirirdi. Uilyam Ceyms isə bu təcrübənin insan həyatında yaratdığı dəyişiklikləri əsas götürərək onun həm psixoloji, həm də metafizik ola biləcəyini deyirdi. Onların hər biri fərqli dillə danışsa da, eyni həqiqətə işarə edirdi: insanın yaşadığı bu təcrübə nə təkcə beyindir, nə də təkcə metafizika - bu, ikisinin kəsişdiyi nöqtədir.
İnsan gecə tək qalanda, sükut içində birdən öz daxilinə yönələndə, səbəbsiz bir hiss keçirir. Bu hiss bəzən qorxudur, bəzən sakitlik, bəzən də izah olunmayan bir yaxınlıqdır. Sanki kimsə var, amma görünmür. Sanki bir səs var, amma eşidilmir. Bu hiss insanı narahat edir, çünki o, nəzarət edə bilmədiyi bir reallıqla qarşılaşır. Psixologiya bunu şüuraltı proseslərlə izah edir, tibb bunu neyroreaksiya kimi qəbul edir, amma bu izahların heç biri bu hissin tam mahiyyətini açıqlamır. Çünki bu hiss yalnız düşüncə deyil - bu, varlığın özündə baş verən bir qarşılaşmadır. Qədim filosoflardan Sokrat "özünü tanı" deyəndə, əslində insanı bu qarşılaşmaya çağırırdı. Platon isə deyirdi ki, insan həqiqəti öyrənmir, onu xatırlayır. Bu isə o deməkdir ki, insanın daxilində artıq mövcud olan bir həqiqət var. Aristotel isə insanın daim bir "ilk səbəbə" doğru hərəkət etdiyini deyirdi. Bu fikir insanı sarsıdır, çünki o, hiss edir ki, həyatında baş verən hər şeyin arxasında görünməyən bir istiqamət var.
Azərbaycan irfan məktəbi bu düşüncəni daha da dərinləşdirir. Seyid Yəhya Bakuvi deyirdi ki, insanın daxilində pərdələr var və bu pərdələr qalxdıqca insan həqiqətə yaxınlaşır. Amma bu yaxınlaşma sadə proses deyil. Bu, insanın özünü görməsi, özündən qaça bilməməsi və bəzən daxilən sarsılması deməkdir. Bu nöqtədə insan ya dəyişir, ya da bu həqiqətdən qaçmağa çalışır. Beləliklə, Bexterevin eksperimentindəki pasiyentin dediyi "Mən Allahı gördüm" cümləsi, sadəcə, bir hallüsinasiya kimi də qəbul oluna bilər, dərin bir mənəvi təcrübə kimi də, yaxud koqnitiv nəticə kimi də. Elm bunun necə baş verdiyini izah edə bilər, amma niyə baş verdiyini tam açıqlaya bilmir. Din bunun mənasını verir, amma mexanizmini izah etmir. Fəlsəfə isə bu ikisi arasında körpü qurmağa çalışır.
Bəlkə də ən doğru nəticə budur: insan Allahı sübut etmir, insan Allahı yaşayır. Bu yaşantı bəzən beyində ölçülə bilər, bəzən sözlə izah oluna bilər, amma tam olaraq nə elmlə, nə fəlsəfə ilə, nə də təkcə imanla əhatə edilə bilər. Bu, insanın varlığının ən dərin qatında baş verən bir haldır. Və bəlkə də bu səbəbdən insan o sualdan heç vaxt qaça bilmir. Çünki bu sual onun daxilindədir. Bu sual onun özüdür.
Beynin qapısında Tanrı: dinin elmi izahı və insan ruhunun sirri
İnsan tarix boyu Allahı göydə, məbəddə, səhrada, dağ başında, sükutda, duada, ölüm ayağında və öz qəlbinin ən dərin yerində axtarıb. Bəzən bu axtarış peyğəmbərlərin və övliyaların dili ilə danışıb, bəzən filosofların düşüncəsinə çevrilib, bəzən də laboratoriyanın soyuq işığında beyin dalğaları, reflekslər, hipnoz və şüur halları kimi izah olunub. Vladimir Mixayloviç Bexterev haqqında dolaşan "o, Allahı elmi şəkildə izah etdi və Stalinlə görüşdən sonra öldü" hekayəsi də məhz bu böyük sualın - insanın ilahi olanla əlaqəsinin - dramatik və sirli formaya salınmış versiyasıdır. Bexterev adi alim deyildi. O, rus nevrologiyası və psixiatriyasının ən böyük simalarından biri idi. Beyin, sinir sistemi, reflekslər, təlqin, hipnoz və insan davranışı haqqında araşdırmaları onu dünya elminin ön sıralarına çıxarmışdı. Onun maraqlandığı əsas məsələ insanın içindəki görünməyən mexanizm idi: insan niyə inanır, niyə qorxur, niyə kütləvi təsir altına düşür, niyə söz bəzən dərman kimi işləyir, niyə dini və emosional yüksəliş bədəndə real dəyişiklik yarada bilir?
Bu mənada Bexterevin "möcüzəvi sağalmalar" və təlqin barədə yazıları həqiqətən, mühüm idi. O göstərirdi ki, insan inamı sadəcə, boş təsəlli deyil; inam sinir sisteminə, psixikaya, bədənin özünü tənzimləmə qabiliyyətinə təsir edə bilir. Müasir psixonevroimmunologiya da göstərir ki, stress, ümid, qorxu, dua, sakitlik, inam və emosional vəziyyət insan orqanizminin hormonlarına, immun reaksiyalarına və sinir sisteminə təsirsiz qalmır. Buradan belə nəticə çıxır: dini təcrübə yalnız metafizik iddia deyil, həm də insan bədənində iz buraxan psixofizioloji hadisədir. Amma burada çox incə sərhəd var. Bir şeyin beyində izinin görünməsi onun yalnız beyindən ibarət olması demək deyil. İnsan musiqi dinləyəndə beyində dəyişiklik olur, amma bu, musiqinin yalnız neyron reaksiyası olması demək deyil. İnsan anasını sevəndə beyində kimyəvi proseslər gedir, amma sevgi yalnız kimyəvi maddə deyil. İnsan dua edəndə beyin aktivliyi dəyişir, amma bu, duanın yalnız beyin illüziyası olduğunu sübut etmir. Elm hadisənin mexanizmini izah edə bilər; mənasını isə fəlsəfə, din, mənəviyyat və insanın daxili təcrübəsi tamamlayır.
Bugünkü neyroelm dini təcrübəni ciddi şəkildə öyrənir. Dua, meditasiya, zikr, kontemplasiya və trans vəziyyətlərində beynin diqqət, emosional yaddaş, bədən hissi, mükafat sistemi və özünüqavrama ilə bağlı sahələrinin dəyişdiyi müşahidə olunur. Son illərdə aparılan icmallar dini və mənəvi təcrübələrin mürəkkəb beyin şəbəkələri ilə əlaqəli olduğunu, lakin bunun dini təcrübənin mahiyyətini tam izah etmədiyini vurğulayır.
Sufi düşüncə bu məsələyə elmdən çox əvvəl başqa dillə toxunmuşdu. Sufilər deyirdilər ki, insan zahirdən batinə keçəndə qəlbin pərdələri qalxır. Zikr, sükut, oruc, riyazət, təfəkkür, göz yaşı, eşq və fənaya doğru gedən yol insanı adi şüur sferasından kənara çıxarır. Müasir elm bunu "dəyişmiş şüur halları" adlandıra bilər. Sufi isə deyər: insan öz nəfsinin səsini susdurduqca Haqqın səsini eşitməyə başlayır. Burada ziddiyyət yoxdur; sadəcə iki fərqli dil var. Elm mexanizmi görür, irfan mənanı görür. Bexterev haqqında yayılan əfsanənin cazibəsi də buradadır. İnsan inanmaq istəyir ki, bir alim gizli dəftərlərində Allahla beynin əlaqəsini açıb, sonra bu sirr hakim dairələr tərəfindən gizlədilib. Belə hekayələr insan ruhunda iki böyük ehtiyacı oyadır: həm elmi sübut istəyini, həm də sirr duyğusunu. Amma ciddi düşüncə onu tələb edir ki, miflə faktı ayıraq. Bexterevin təlqin, hipnoz, kütlə psixologiyası və "möcüzəvi sağalmalar" haqqında yazıları real xətdir. Onun "Allah universal enerjidir və beyin bu enerjiyə qoşulur" kimi konkret ifadələri isə etibarlı akademik mənbələrdə təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilə bilməz.
Stalinlə görüş məsələsi də ayrıca dramatik bir situasiyadır. Tarixi rəvayətə görə, Bexterev Stalinlə görüşdən sonra onun psixi vəziyyəti haqqında təhlükəli fikir söyləmiş, ertəsi gün isə müəmmalı şəkildə qəfildən dünyasını dəyişmişdi. Bu hadisə sovet tarixinin qaranlıq atmosferinə uyğun gəldiyi üçün zəhərlənmə şübhələri yaranmışdı. Lakin burada da ehtiyatlı olmaq lazım gəlir: şübhə tarixdir, amma sübut başqa şeydir. Biz "öldürüldü" deyə qəti hökm verə bilmərik; yalnız "ölümü ətrafında ciddi şübhələr və rəvayətlər dolaşırdı" deyə bilərik. Bu mövzunun ən dərin qatı isə bu suallarda gizlidir: insan Allahı beyində yaşayırmı, yoxsa beyin Allahı yaşamaq üçün bir alətdirmi? Materialist deyər: dini təcrübə beynin yaratdığı haldır. Dindar deyər: beyin ruhun dünyadakı pəncərəsidir. Filosof isə daha ehtiyatlı danışar: insanın ilahi təcrübəsi həm neyrobioloji, həm də mənəvi qatlara malik ola bilər. Əgər Allah varsa, insan beynində Onun təcrübəsinin izinin olması təəccüblü deyil. Çünki insan dünyanı da beyin vasitəsilə görür, səsi də beyin vasitəsilə eşidir, sevgini də beyin vasitəsilə yaşayır. Bu halda beyin Allahı "yaratmır"; sadəcə insanın ilahi olanı qəbul etdiyi pəncərə ola bilər. Necə ki göz günəşi yaratmır, amma günəşi görmək üçün lazımdır. Dua edən insanın beynində dəyişiklik baş verirsə, bu, duanın dəyərini azaltmır. Əksinə, göstərir ki, dua insan varlığının bütün qatlarına toxunur: bədənə, nəfəsə, sinir sisteminə, yaddaşa, qorxuya, ümidə, qəlbə. Oruc insanı yalnız ac saxlamır; onun istəklərini tənzimləyir, iradəsini oyadır, bədənlə ruh arasındakı gərginliyi görünən edir. Zikr yalnız sözün təkrarı deyil; diqqətin, ritmin, nəfəsin və mənanın birləşməsidir. Meditasiya yalnız sakit oturmaq deyil; şüurun öz-özünü seyr etməsidir. Buna görə də "Allah beyindədir" cümləsi kobud və natamamdır. Daha doğru cümlə belədir: insan Allahı öz şüurunda, qəlbində, bədənində və varlıq təcrübəsində yaşayır.
Beyin bu təcrübənin bioloji səhnəsidir, amma səhnə tamaşanın özü deyil. Tamaşanın mənası aktyorda, mətndə, musiqidə, tamaşaçıda və görünməyən ruhda tamamlanır. Bexterev əfsanəsi bizə bir xəbərdarlıq da edir: elm dindən qorxmamalı, din də elmdən qorxmamalıdır. Elm dini təcrübənin necə baş verdiyini soruşur. Din isə bu təcrübənin nə üçün baş verdiyini soruşur. Elm "beyində hansı sahələr aktivləşir?" deyir. Din "insan bu haldan sonra daha mərhəmətli, daha ədalətli, daha təmiz olurmu?" deyə soruşur. Əgər dua insanı daha vicdanlı etmirsə, onun beyin dalğalarının dəyişməsi mənəvi qələbə deyil. Əgər elm insanın ruhunu inkar etmək üçün təkəbbürə çevrilirsə, o da hikmət deyil.
Əsl böyük nəticə budur: insan varlığı yalnız ət, sinir və impulsdan ibarət deyil; amma yalnız abstrakt ruh da deyil. İnsan bədənlə ruhun, beyinlə qəlbin, ağıl ilə eşqin, maddə ilə mənanın kəsişdiyi varlıqdır. Dini təcrübənin beyinlə əlaqəsinin olması Allahı kiçiltmir; əksinə, insanın necə möhtəşəm yaradıldığını göstərir. Çünki insan elə bir varlıqdır ki, onun bir göz yaşı həm duadır, həm kimyəvi reaksiyadır, həm xatirədir, həm də əbədiyyətə açılan qapıdır. Bexterevin real elmi mirası bizə bunu deyir: söz insanı dəyişə bilər, inam bədəni silkələyə bilər, təlqin sağalda da bilər, aldada da bilər, kütləvi psixologiya insanı yüksəldə də bilər, məhv edə də bilər. Ona görə dini təcrübə sahəsində ən vacib məsələ məsuliyyətdir. Hər "möcüzə" adlanana inanmaq olmaz. Hər "elmi sübut" deyilən də elm deyil. İnsan həm inanmalı, həm düşünməli, həm də ayırd etməyi bacarmalıdır.
Bu mövzunu Azərbaycan irfan düşüncəsi ilə bağlasaq, ən gözəl nəticə belə səslənər: Haqq insandan uzaqda deyil, amma insan Haqqa çatmaq üçün öz içindəki pərdələri tanımalıdır. Beyin bu yolda bir mexanizmdir, qəlb isə mənanın məkanıdır. Elm pərdənin necə tərpəndiyini göstərir; irfan pərdənin arxasındakı nuru axtarır. İnsan isə bu iki baxış arasında kamilləşir. Bexterev mifini kənara qoyanda geridə çox ciddi sual qalır: insan niyə dua edəndə dəyişir? Niyə ölüm ayağında bəzən qəribə sakitlik yaşayır? Niyə zikr, musiqi, sükut və göz yaşı insanı başqa hala keçirir? Bu suallar hələ də açıq qalır. Elm cavabların bir hissəsini verir. Din və fəlsəfə isə həmin cavabların ruhunu tamamlayır. Ən doğru fikir budur: Allahı laboratoriyada "tapmaq" olmaz, amma insanın Allahı necə qavradığını laboratoriyada qismən öyrənmək olar. Bu ikisini qarışdıranda ya elm saxtalaşır, ya din sadələşir. Ayıranda isə qarşımıza böyük bir həqiqət çıxır: insanın daxili aləmi kainat qədər dərindir. Və bəlkə də insanın ən böyük sirri ondadır ki, o, həm torpaqdan yaranmış bədəndir, həm də sonsuzluğa açılan sualdır.
Beynin qapısında Tanrı: elm, irfan və insanın sonsuzluğu
