Dünyada insanların təxminən 90%-i sağ əllidir və bu xüsusiyyət bütün qitələrdə və mədəniyyətlərdə müşahidə olunur. Alimlər bunun tək bir səbəblə deyil, beyin inkişafı, sosial davranış və təkamül proseslərinin birləşməsi ilə formalaşdığını bildirirlər.
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "Forbes” üçün amerikalı təkamül bioloqu Skott Trevers yazıb.
Onun sözlərinə görə, bir əlin digərinə üstünlük verməsi "manual lateralizasiya” adlanır və bu xüsusiyyət təkcə insanlara xas deyil. Bir çox onurğalı və bəzi onurğasız canlılarda da ətraflardan istifadə üstünlükləri müşahidə olunur.
Lakin insanlarda fərq ondan ibarətdir ki, bu üstünlük populyasiya səviyyəsində sabitdir: demək olar ki, bütün cəmiyyətlərdə insanların təxminən 90%-i sağ əllidir. Digər canlılarda isə bu nisbət adətən 50/50-yə yaxındır. Treversin fikrincə, insan təkamülündə hansısa mühüm dəyişiklik bu balansı sağ tərəfin xeyrinə dəyişib.
Alimin istinad etdiyi arxeoloji tapıntılara görə, təxminən 2,6 milyon il əvvələ aid Olduvay daş alətləri artıq sağ əlli üstünlüyü göstərir. Bu, Homo sapiens-dən çox əvvəl yaşamış homininlərin belə bu xüsusiyyətə malik olduğunu göstərir.
Trevers qeyd edir: "Bu, çox əhəmiyyətli tapıntıdır, çünki Homo sapiensin yaranmasından və Homo erectusun tam formalaşmasından xeyli əvvəl homininlər artıq bu gün bizdə olan eyni meyli göstərirdilər”.
Neandertalların dişlərindəki izlər də eyni nəticəni dəstəkləyir. Onların ön dişlərində soldan sağa yönəlmiş cızıqlar tapılıb ki, bu da daş alətlərdən əsasən sağ əllə istifadə olunduğunu göstərir. Hətta 6–8 yaşlı uşaqlara aid dişlərdə belə izlər aşkarlanıb. Bu isə sağ və ya sol əlliliyin çox erkən formalaşdığını sübut edir.
Primatların beyin quruluşunun öyrənilməsi göstərir ki, bu asimmetriya milyonlarla il əvvəl formalaşıb. Təxminən 30 milyon il əvvəl beyin yarımkürələri arasında əlaqələrdə mühüm dəyişikliklər baş verib. Təxminən 10 milyon il sonra isə əlavə neyroloji yenidənqurma prosesi müşahidə olunub. Bu dəyişikliklər insanabənzər meymunların əcdadlarında artıq lateralizasiyanın əsasını formalaşdırmışdı.
Trevers bildirir ki, sağ əlin üstünlüyü universal olsa da, bunun konkret səbəbi tam aydın deyil. O, bir neçə əsas hipotezi qeyd edir:
1. Alət istifadəsi hipotezi - İncə motor bacarıqlar tələb edən daş işləmə və alət düzəltmə prosesləri bir əlin daha çevik olmasını, digərinin isə sabitləşdirmə funksiyası görməsini tələb edirdi. Təbii seçmə daha effektiv koordinasiyaya sahib fərdləri üstün tutmuş ola bilər.(Qaynarinfo )
2. Kommunikativ jestlər hipotezi - İnsanlarda nitq əsasən beynin sol yarımkürəsi tərəfindən idarə olunur və bu yarımkürə bədənin sağ tərəfini nəzarətdə saxlayır. Jestlərin və ünsiyyətin inkişafı sağ əlin rolunu gücləndirmiş ola bilər.
3. İyerarxik fəaliyyət hipotezi - Yemək hazırlanması, tikinti və rituallar kimi mürəkkəb ardıcıl fəaliyyətlər planlama tələb edir. Sol yarımkürənin bu funksiyalarda üstün olması sağ əlin dominantlığını gücləndirmiş ola bilər.
4. Sosial öyrənmə - İnsanlar çox şeyi təqlid vasitəsilə öyrənir. Cəmiyyətdə əksəriyyət sağ əlli olduqda, bu davranışın nəsildən-nəslə ötürülməsi daha da möhkəmlənir.
Treversin fikrincə, bu hipotezlərin heç biri təkbaşına kifayət etmir, lakin birlikdə onlar sağ əlliliyin həm bioloji, həm də sosial səbəblərlə formalaşdığını göstərir.
Əgər sol əllilik təkamül baxımından ciddi zərərli olsaydı, zamanla yox olardı. Lakin hazırda əhalinin təxminən 10%-i sol əllidir və bu göstərici minilliklərdir dəyişmir.
Alimin fikrincə, bunun səbəbi "nadirlik effekti”dir. Yəni döyüş və ya idman kimi birbaşa rəqabət vəziyyətlərində sol əllilər üstünlük qazana bilirlər, çünki əksər insanlar sağ əllilərə öyrəşib.
Daha nadir hal isə ambidekstriyadır — hər iki əldən eyni dərəcədə istifadə edə bilən insanlar. Bu, təxminən 0,1% hallarda müşahidə olunur. Araşdırmalar göstərir ki, belə insanlarda beyin yarımkürələrinin ixtisaslaşması zəif, lakin aralarındakı əlaqə daha güclü olur.
Bəzi tədqiqatlar ambidekstr uşaqlarda öyrənmə və diqqət problemlərinin daha çox ola biləcəyini göstərir ki, bu da beyin asimmetriyasının ümumilikdə üstünlük təşkil etdiyini göstərir.
Treversin yekun fikrinə görə: "Dominant əl təkamül tarixinin məhsuludur. O, genlərinizdə yazılıb, nitqi yaradan beyin yarımkürəsi ilə formalaşıb və həyat boyu sağ əlli insanların öyrətdiyi hər bir hərəkətlə möhkəmlənib. O, sözün əsl mənasında milyonlarla illik mirasdır”.
