525.az saytından alınan məlumatlara görə, ain.az xəbər verir.
Əbülfəz SüleymanlıProfessor [email protected]
Texnologiyanın həyatımıza hökm etdiyi, müharibələrin insan taleyini gündəlik xəbərlərin soyuq statistikasına çevirdiyi, mənfəət münasibətlərinin duyğuları sıxışdırdığı bir dövrdə ən çox unutduğumuz şey bəlkə də insanın özüdür. İnsan amili, insan ağrısı, insanın mənəvi bütövlüyü və başqasının halını duymaq qabiliyyəti çağımızın ən böyük ehtiyacına çevrilib. Dünya daha sürətli, daha texnoloji, daha əlaqəli görünür; amma eyni zamanda daha tənha, daha sərt və daha duyğusuz bir mənzərə yaradır.
Belə bir zamanda “bir az daha insan olmaq” sadə bir əxlaq çağırışı deyil, dərin bir varlıq məsələsidir. Bu, insanın öz içini qoruması, başqasının ağrısına yer açması, yaddaşına, dilinə, torpağına və vəfasına sahib çıxması deməkdir. Türk dünyasının tanınmış ədəbiyyat və fikir adamı Orxan Arasın yaradıcılığı da məhz bu mənəvi xətt üzərində dayanır. Onun sözü yalnız ədəbi ifadə deyil; qürbətdə sınanmış bir insanın, uzaqlıqda dərinləşmiş bir yaddaşın və dünyaya fəlsəfi baxan bir aydının səsidir.
Uzun illər Almaniyada, qürbətdə yaşayan Orxan Aras üçün uzaqlıq sadəcə coğrafi məsafə deyil. Qürbət onun həyatında insanın öz kökü ilə yaşadığı dünya arasında qurduğu davamlı daxili dialoqa çevrilir. Qərbin nizamlı, inkişaf etmiş, amma çox zaman fərdiləşmiş və soyuq münasibətlər sistemi içində yaşamaq ona bu dünyanın yalnız imkanlarını deyil, tənhalığını, mənfəətçi münasibətlərini, mənəvi yorğunluğunu və insanın insandan uzaqlaşma riskini də göstərmişdir.
Bu baxımdan “Ayrılığın rəngi hüzn” adlı əsəri onun düşüncə və duyğu dünyasına açılan mühüm qapılardan biridir. Bu kitabda hüzn sadəcə kədər deyil; insanı dərinləşdirən, onu daha diqqətli, daha mərhəmətli və daha vicdanlı edən mənəvi hal kimi görünür. Buradakı ayrılıq yalnız şəxsi bir sızıltı deyil, yad dünyaların içində öz səsini, dilini və mənəvi kimliyini qorumaq cəhdidir. Bu əsərdə aydın şəkildə önə çıxan “bir az daha insan olmaq” düşüncəsi də məhz bu təcrübənin içindən doğur: sərtləşən dünyada insan qalmaq, vəfanı yaşatmaq və başqasının halına biganə qalmamaq.
Orxan Arasın şeirlərindəki lirizm də bu həssaslıqdan gəlir. Həsrət, sevgi, ayrılıq, vətən, dostluq və insan taleyi onun poetik dünyasında sadəcə mövzu kimi deyil, ruh halı kimi yaşayır. Onun şeirində gurultulu bir iddia yox, içdən gələn bir səmimiyyət var. Bu səs bəzən sakit, bəzən kövrək, bəzən də dərin bir çağırış kimidir: insan öz hüznü ilə üzləşmədən başqasının ağrısını anlaya bilməz.
Ədibin nəsrində isə duyğu ilə düşüncə, fərdi tale ilə tarixi yaddaş, şəxsi müşahidə ilə ümumtürk məsuliyyəti bir-birinə qarışır. “Aşklar daha ölmedi”, “Son cennet”, “Ah Türkiye ah”, “Oryantalist mi”, “Kaşgar’dan Berlin’e portreler ve kitaplar” kimi əsərlərində yalnız bir yazıçının duyğuları deyil, hadisələrə fəlsəfi baxan, insanın, cəmiyyətin və mədəniyyətin taleyi üzərində düşünən narahat bir aydının səsi duyulur. Bu əsərlərdə sevgi, qürbət, vətən, yaddaş, kimlik və insanın mənəvi bütövlüyü yalnız ədəbi mövzu deyil, varlıq suallarına çevrilir.
Qürbətdə yaşamaq bəzən insanı mənsub olduğu dünyadan uzaqlaşdıra bilər. Lakin bəzi insanlar üçün qürbət qopuş deyil, daha güclü bağlılıq formasıdır. Orxan Arasın Almaniyadakı diaspora fəaliyyəti də bu mənada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, yaşadığı ölkənin içində ərimədən öz dilini, ədəbiyyatını, Türkiyəyə, Azərbaycana və Türk dünyasına bağlılığını qoruyub saxlamış, bu bağlılığı yazı, tədqiqat, nəşr və mədəni fəaliyyətlə davamlı xidmətə çevirmişdir. Diaspora onun üçün yalnız yaşanılan məkan deyil; vəfanın, yaddaşın və mədəni məsuliyyətin sınandığı sahədir.
Vətən sevgisi çox vaxt torpaqla izah edilir, amma onun daha dərin qatında yaddaş, dil, insan və məsuliyyət dayanır. Orxan Arasın Türkiyəyə münasibətində də bu dərinlik var. “Ah Türkiye Ah” kimi əsərlərində görünən səs yalnız sevən bir insanın səsi deyil; həm də narahat olan, düşünən, tənqid edən, amma bütün bunları sevgisindən ayırmayan bir aydının səsidir. Çünki həqiqi sevgi yalnız tərif etmək deyil; bəzən ağrımaq, narahat olmaq və daha yaxşısını arzulamaqdır.
Azərbaycanla bağlılığı isə onun dünyasında kənardan qurulan bir yaxınlıqdan çox, kökdən gələn mənsubiyyət duyğusudur. Türkiyənin Iğdır şəhərində doğulmuş Azərbaycan kökənli bir aydın kimi Orxan Aras üçün Azərbaycan yalnız sevilən bir coğrafiya deyil; dilin, ailə yaddaşının, ədəbiyyatın, tarixin və mənəvi kimliyin ayrılmaz parçasıdır. Esad Bey, yəni Qurban Səid haqqında apardığı tədqiqatlar bu bağlılığın duyğusal olduğu qədər intellektual və vicdani məsuliyyət daşıdığını göstərir. Onun Azərbaycan mətbuatında, elm və kitab dünyasında həm ədəbiyyat, həm də aktual ictimai-mədəni məsələlərlə bağlı ardıcıl yazılarla çıxış etməsi də bu mənəvi bağlılığın davamlı əməyə çevrildiyini göstərir.
Türk dünyası fikri onun yaradıcılığında sadəcə ortaq kök və tarix anlayışı kimi görünmür. Bu dünya onun üçün Kaşğardan Berlinə, Iğdırdan Bakıya, Anadoludan Orta Asiyaya uzanan geniş bir mənəvi xəritədir. Bu xəritədə insan hekayələri, ayrılıqlar, kitablar, portretlər, sürgünlər, ümidlər və yarımçıq qalmış görüşlər var. O, Türk dünyasına romantik bir xatirə kimi deyil, diri yaddaş, ortaq məsuliyyət və gələcəyə daşınmalı mənəvi miras kimi baxır.
Iğdır isə Orxan Arasın düşüncə dünyasında xüsusi yer tutur. Doğulub böyüdüyü bu torpağa bağlılığı sadəcə nostalji duyğusu kimi oxumaq doğru olmaz. Iğdır onun dünyasında sərhədlərin ayırdığı, amma yaddaşın birləşdirdiyi coğrafiyadır. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ruhən körpü olan bu şəhər onun içində həm uşaqlıq səsi, həm vətən duyğusu, həm də ümumtürk yaddaşının canlı işarəsi kimi yaşayır.
Tədqiqatçı kimliyi də onun portretinin mühüm tərəfidir. Həqiqi tədqiqatçı yalnız məlumat toplamır; yaddaşın izini sürür, unudulan adların arxasında insan talelərini görür. Orxan Arasın Esad Bey araşdırmaları və ədəbi-tarixi portretləri bu mənada onun elmi məsuliyyətini göstərir. O, keçmişə yalnız sənəd kimi deyil, mənəvi borc kimi yanaşır. Bu da onu sadəcə yazıçı və şair deyil, eyni zamanda vicdanlı bir araşdırma adamı kimi fərqləndirir.
Orxan Arasın anasına, atasına, həyat yoldaşına, övladlarına və yaxınlarına duyduğu sevgi və sədaqət isə onun mənəvi portretində ayrıca yer tutur. Çünki insanın vətənə, dilə, torpağa və dostluğa bağlılığı çox vaxt ailədən, ata zəhmətindən, ana şəfqətindən və yaxın çevrəyə göstərilən vəfadan başlayır. Onun dünyasında ailə yalnız şəxsi həyatın bir hissəsi deyil, insanın kökünü, vicdanını və mənəvi davamlılığını qoruyan əsas dayaqdır.
Bugünün dünyasında insan çox şeyə sahibdir, amma bəzən mənadan yoxsuldur; çox əlaqə qurur, amma az bağlanır; çox danışır, amma az duyur. Belə bir zamanda Orxan Arasın həyatı və yaradıcılığı bizə sadə, amma dərin bir həqiqəti xatırladır: insan harada yaşayırsa-yaşasın, öz dilinə, yaddaşına, dostluğuna, torpağına və vicdanına sahib çıxanda daha bütöv olur.
Ona görə Orxan Aras haqqında yazmaq yalnız bir şairi, yazıçını, elm adamını və tədqiqatçını tanıtmaq deyil. Bu, həm də qürbətdə belə vəfanı qorumağın, yad dünyaların içində öz mənəvi səsini itirməməyin, doğulduğu torpağı unutmadan dünyaya açılmağın mümkünlüyündən danışmaqdır. Onun dünyasında yazmaq bir az xatırlamaqdır; xatırlamaq bir az sevməkdir; sevmək isə hər dəfə bir az daha insan olmaqdır.
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
