Müasir dövlət idarəçiliyi nəzəriyyəsində və makroiqtisadi tənzimləmə paradiqmalarında dövlətin gücü, dayanıqlığı və suveren fəaliyyət qabiliyyəti artıq yalnız ümumi daxili məhsulun nominal həcmi, strateji valyuta ehtiyatları və ya hərbi-sənaye kompleksinin potensialı ilə ölçülmür. İqtisadi elmin gəldiyi fundamental qənaət budur ki, uzunmüddətli və daxili sarsıntılara dözümlü inkişafın yeganə təminatçısı insan kapitalıdır. İnsan kapitalının nüvəsini, onun hüquqi və iqtisadi ekosistemini isə əmək hüquqlarının qorunması səviyyəsi təşkil edir. Qloballaşmanın gətirdiyi kəskin rəqabət, dördüncü sənaye inqilabının sürətləndirdiyi rəqəmsal transformasiyalar, platforma məşğulluğu və sabit əmək təminatının itirilməsi kimi çağırışlar fonunda, bir çox inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan dövlətlər kəskin sosial deqradasiya və əmək bazarının qütbləşməsi böhranı ilə üz-üzədir. Kapitalın mütləq dominantlığına əsaslanan neoliberal yanaşmaların iflasa uğradığı bu mürəkkəb tarixi kəsikdə Azərbaycan Respublikasının formalaşdırdığı sosial-iqtisadi inkişaf modeli tamamilə fərqli, dayanıqlı və insan mərkəzli bir fəlsəfəni ortaya qoyur.
Bu uğurlu inkişaf strategiyasının memarı və hərəkətverici qüvvəsi Prezident İlham Əliyevdir. Dövlət başçısının fəaliyyətə başladığı ilk dövrlərdən etibarən bəyan etdiyi "İqtisadi islahatların mərkəzində Azərbaycan vətəndaşı dayanır" fəlsəfəsi sadəcə şüar deyil, ölkənin qanunvericilik, idarəçilik və büdcə-sosial siyasətini inkişaf etdirən konseptual strateji xəttə çevrilib. Azərbaycan dövləti bazar iqtisadiyyatına inteqrasiya prosesini əmək hüquqlarının institusional zəmanətlərini daha da gücləndirməklə həyata keçirir. Bu yanaşma, əmək və sosial müdafiə məsələlərini makroiqtisadi sabitliyin təmin edilməsində fundamental xətt kimi müəyyən edir. Strategiyanın əsas hədəfi odur ki, iqtisadi artımın bəhrələri cəmiyyətin bütün təbəqələri, xüsusən də real əmək bazarında çalışan muzdlu işçilər arasında ədalətli şəkildə bölüşdürülsün.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən müəyyənləşdirilən institusional islahatların ən mühüm istiqamətlərindən biri əmək bazarında kölgə iqtisadiyyatının və qeyri-formal məşğulluğun aradan qaldırılması oldu. Qeyri-formal məşğulluq yalnız dövlət büdcəsinin vergi və sosial sığorta daxilolmalarını azaltmır, o, eyni zamanda işçini ən fundamental hüquqlardan – ödənişli məzuniyyət, xəstəlik vərəqəsi, bədbəxt hadisələrdən sığorta və ən əsası gələcək pensiya təminatından məhrum edir. Bu fundamental problemin həlli üçün ölkədə inzibati cəza tədbirlərindən daha çox iqtisadi stimullaşdırma və rəqəmsal nəzarət mexanizmlərinin sintezinə əsaslanan ekosistem qurulub. Əmək Müqaviləsi Bildirişlərinin Elektron İnformasiya Sistemi və mərkəzləşdirilmiş alt-sistemlərin tətbiqi əmək münasibətlərində şəffaflığı örnək səviyyəyə qaldırıb. Elektronlaşma sayəsində işəgötürənlə işçi arasında bağlanan hər bir müqavilə real vaxt rejimində dövlət sisteminə inteqrasiya olunur.
Həyata keçirilən leqallaşdırma tədbirləri və səmərəli vergi-sosial stimulları nəticəsində ölkədə rəsmiləşdirilmiş əmək müqavilələrinin sayında davamlı artım qeydə alınır. Xüsusilə qeyri-neft özəl sektorunda əmək müqavilələrinin sayında müşahidə olunan ciddi çoxalma yüz minlərlə vətəndaşın qeyri-qanuni, hüquqsuz əmək rejimindən rəsmi, qorunan və gələcəyi zəmanətli əmək rejiminə keçməsi deməkdir. Əmək bazarının leqallaşması Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun daxilolmalarında artımla müşayiət olunmuşdur. Fondun büdcəsinin daxili gəlirlər hesabına formalaşma səviyyəsi yüksəlmiş və dövlət büdcəsindən asılılıq əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. Bu maliyyə dayanıqlığı isə öz növbəsində pensiya və müavinətlərin mütəmadi artırılması üçün fundamental baza yaratdı. Dövlətin əmək bazarında şəffaflıq və leqallaşma sahəsindəki siyasəti təkcə qanunun icrasını təmin etmir, həm də ölkədə yeni bir korporativ mədəniyyət formalaşdırır. İşəgötürən artıq anlayır ki, işçinin hüququnu qorumaq və əməyini rəsmiləşdirmək onun öz biznesinin dayanıqlığı və hüquqi təhlükəsizliyi üçün yeganə yoldur.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən sosial islahat paketləri ölkə tarixinin ən böyük gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsi mexanizminə çevrilmişdir. Qlobal inflyasiya təzyiqləri və xarici iqtisadi şoklar fonunda vətəndaşların, xüsusən də muzdla çalışan işçilərin alıcılıq qabiliyyətinin qorunması məqsədilə büdcə resursları maksimum səfərbər edilib. Minimum əməkhaqqının mütəmadi olaraq artırılması birbaşa olaraq əmək bazarında aşağı ixtisaslı və ya xidmət sahələrində çalışan yüz minlərlə işçinin rifah halını yüksəldir. Əgər Beynəlxalq Əmək Təşkilatının təyin etdiyi "layiqli əmək" standartları baxımından təhlil aparsaq, görərik ki, Azərbaycanda minimum əməkhaqqının alıcılıq qabiliyyəti göstəriciləri bir çox regional ölkələri xeyli qabaqlayır. Eyni zamanda, ölkədə orta aylıq əməkhaqqının dinamikası da davamlı artım xətti nümayiş etdirir. Gəlirlərin bu cür sürətli artımı əmək bazarında rəqabətliliyi artırır, daxili tələbi stimullaşdırır və iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun multiplikativ inkişafına birbaşa töhfə verir. İşçi qüvvəsinin maddi təminatının gücləndirilməsi, həm də onların əmək məhsuldarlığına müsbət təsir göstərir və ümumi iqtisadi səmərəliliyi yüksəldir.
Azərbaycanın əmək və sosial hüquqların qorunması sahəsində qlobal miqyasda brendə çevrilmiş ən mühüm innovasiyası şübhəsiz ki, DOST Agentliyidir. Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə əsası qoyulan bu model dövlətlə vətəndaş, xüsusən də işçi və işəgötürən arasındakı münasibətləri tamamilə şəffaf, bürokratiyadan uzaq və rəqəmsal müstəviyə daşıyıb. DOST mərkəzləri vasitəsilə əmək, məşğulluq, sosial müdafiə və təminat sahələri üzrə yüzdən çox xidmət "bir pəncərə" prinsipi ilə həyata keçirilir. Bu xidmətlərin səmərəliliyi beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilmiş, DOST modeli beynəlxalq sosial təşkilatlar tərəfindən mükəmməllik mükafatlarına layiq görülmüşdür. Vətəndaşların bu xidmətlərdən məmnunluq səviyyəsinin mütləq çoxluq təşkil etməsi qurulmuş sistemin humanistliyinin və effektivliyinin ən obyektiv rəyi hesab edilməlidir. DOST modeli innovasiya və sosial ədalətin vəhdəti kimi əmək hüquqlarının reallaşdırılmasında bürokratik əngəlləri birdəfəlik tarixə göndərib.
Dövlətin digər bir mühüm strateji uğuru passiv sosial müdafiə tədbirlərindən aktiv məşğulluq tədbirlərinə keçid prosesidir. Prezident İlham Əliyevin xüsusi diqqət yetirdiyi özünüməşğulluq proqramı bu sahədə fundamental alətdir. Hər il proqrama minlərlə işsiz və işaxtaran vətəndaş cəlb edilir. Onlara dövlət tərəfindən birbaşa təmənnasız aktivlər verilir ki, bu da həmin şəxslərin asılı vəziyyətdən çıxıb kiçik sahibkara çevrilməsini təmin edir. Proqram yarandığı gündən bəri on minlərlə ailənin iqtisadi müstəqilliyini təmin etmişdir. Eyni zamanda, Dövlət Məşğulluq Agentliyinin xətti ilə fəaliyyət göstərən Peşə Hazırlığı Mərkəzləri hər il minlərlə gənci və ixtisasını dəyişmək istəyən şəxsi müasir əmək bazarının tələblərinə uyğun olaraq yenidən hazırlayır. Bu yanaşma əmək hüquqlarının yalnız qorunmasını deyil, həm də vətəndaşın iş tapmaq və layiqli əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququnun dövlət tərəfindən aktiv şəkildə dəstəklənməsini təmin edir.
Azərbaycan Respublikası Beynəlxalq Əmək Təşkilatının ən fəal üzvlərindən biridir və təşkilatın fundamental konvensiyalarının demək olar ki, hamısını ratifikasiya edib. Lakin ölkəmizi bu sahədə beynəlxalq örnək edən amil sadəcə beynəlxalq sənədlərə imza atılması deyil, həmin prinsiplərin milli qanunvericiliyə və real praktikaya transfer edilməsi sürətidir. Bir çox postsosialist və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadi keçid dövrü və sonrakı liberallaşma mərhələləri işçi sinfinin hüquqlarının sıxışdırılması, həmkarların zəiflədilməsi və ifrat kapitalizm qaydalarının bərqərar olması ilə nəticələndi. Azərbaycanda isə tamamilə fərqli, milli xüsusiyyətlərə və humanist dəyərlərə əsaslanan bir sintez formalaşdı. Hətta qlobal pandemiya və kəskin iqtisadi daralmalar dövründə belə, Prezident İlham Əliyevin birbaşa tapşırığı ilə dövlət və özəl sektorda iş yerlərinin ixtisarına qəti qadağa qoyuldu, əməkhaqqı fondlarının əhəmiyyətli hissəsi dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırıldı.
Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin fəaliyyətinin rəqəmsallaşdırılması, risk əsaslı nəzarət sisteminə keçid iş yerlərində bədbəxt hadisələrin sayını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verdi. İnsan həyatı və sağlamlığı korporativ mənfəətdən uca tutulur. Azərbaycanın təcrübəsi sübut edir ki, sosial dövlət modeli iqtisadi artıma mane olan bir yük deyil, əksinə, cəmiyyətdə daxili sabitliyi, həmrəyliyi və dövlətə olan inamı möhkəmləndirən ən böyük strateji investisiyadır.
Analitik təhlillər və real iqtisadi gedişat qətiyyətlə təsdiqləyir ki, Azərbaycanda əmək hüquqlarının müdafiəsi və sosial rifahın təmin edilməsi sahəsində əldə olunmuş tarixi nailiyyətlər təsadüfi xarakter daşımır. Bu nailiyyətlər Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən, elmi əsaslara söykənən və humanist dövlətçilik strategiyasının birbaşa qanunauyğun nəticəsidir. Ölkəmiz bu gün sosial cəhətdən yüksək səviyyədə qorunan əmək bazarı, şəffaf idarəçilik institutları və rəqəmsal sosial xidmətlər şəbəkəsi ilə regional bir lider və qlobal müstəvidə nümunəvi sosial dövlət etalonudur. Qanunvericilik bazasının beynəlxalq normalara uyğunlaşdırılması işçilərin həm fərdi, həm də kollektiv hüquqlarının toxunulmazlığını tam təmin edir.
Post-münaqişə dövrünün yaratdığı yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqlar şəraitində, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulmasında da ən müasir ağıllı şəhər və layiqli əmək standartlarının tətbiq edilməsi bu siyasətin davamlılığının bariz göstəricisidir. Bərpa olunan bölgələrə qayıdan əhalinin məşğulluq strategiyası elə qurulur ki, orada çalışan hər bir vətəndaş ən yüksək əmək təhlükəsizliyi və ədalətli əməkhaqqı sistemi ilə təmin olunsun. Bölgədə qurulan yeni müəssisələr işçilərin hüquqi təminatı baxımından ölkə miqyasında reallaşdırılan mütərəqqi modelin ən mükəmməl elementlərini özündə birləşdirir. Azərbaycanın keçdiyi bu şərəfli inkişaf yolu sübut edir ki, güclü, müstəqil və suveren dövlət yalnız iqtisadi və hərbi resurslarla deyil, öz vətəndaşının əməyinə, onun hüququna və rifahına ali dəyər verən ədalətli sistemlə əbədi xarakter qazanır. Dövlətin insan faktoruna verdiyi bu yüksək dəyər Azərbaycanın gələcək onilliklərdə də dayanıqlı və sarsılmaz inkişafını təmin edən ən böyük milli qüvvə mənbəyi olaraq qalacaqdır.
Tural İsmayılov,
Analitik
