Buraxılış meydançasından yüksələn nəhəng kosmik aparatlara baxarkən əksəriyyətin diqqəti arxadakı alov buluduna yönəlir. Göyə doğru sürətlə qalxan tonlarla ağırlıqdakı bu qurğular ilk baxışda düz xətt üzrə hərəkət edirmiş kimi görünür. Lakin buraxılışdan cəmi bir neçə saniyə sonra raketin öz oxu ətrafında yavaş-yavaş fırlanmağa başlaması kosmik uçuşun ən kritik mərhələlərindən biridir.
HİT.az xəbər verir ki, mühəndislərin “roll proqramı” adlandırdığı bu nəzarətli fırlanma, raketin Yer cazibəsini aşaraq daha sabit və idarəolunan orbit trayektoriyasına çıxmasına imkan yaradır. Aviasiyada istiqamət üç əsas ox üzrə idarə olunur: yalpalanma, burulma və fırlanma. Təyyarələr qanad və sükanlar vasitəsilə bu hərəkətləri nisbətən asan idarə edə bilsə də, atmosferdə heç bir aerodinamik qanadı olmayan raketlər üçün vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Məhz bu mərhələdə buraxılışdan dərhal sonra başlayan idarəolunan fırlanma hərəkəti işə düşür. Aparat öz oxu ətrafında döndükdə naviqasiya sistemlərinin həll etməli olduğu mürəkkəb hesablamaların bir hissəsi sadələşir. Bu isə idarəetməni asanlaşdırır və sistemlərin trayektoriyanı daha stabil şəkildə tənzimləməsinə imkan verir. Nəticədə əlavə düzəlişlər azalır və yanacaq sərfiyyatı optimallaşdırılır.
Bəs üzərində heç bir qanad olmayan bu nəhəng qurğular havada necə fırlana bilir? Bunun cavabı raketin gövdəsinə inteqrasiya edilən xüsusi itələyici sistemlərdə gizlidir. Gövdənin müxtəlif hissələrinə zidd bucaqlarla yerləşdirilən kiçik köməkçi mühərriklər qısa impulslarla raketə ilkin fırlanma verir.
Müasir kosmik mühəndislikdə bu funksiyanı daha çox “gimbal” sistemləri yerinə yetirir. Mühərrikin istiqamətini mikrometr dəqiqliyi ilə dəyişməyə imkan verən bu mexanizm, əsas itələyici gücün bucağını tənzimləyərək raketin istənilən istiqamətə yönəlməsini təmin edir. Bu sistem sanki görünməz bir qüvvə kimi raketin trayektoriyasını idarə edir.
Əvvəlki nəsil dizaynlarda isə bu fırlanma aerodinamik stabilizator qanadcıqları vasitəsilə əldə olunurdu. Hava axınının yaratdığı təzyiq fərqi gövdəni fırladaraq sabit uçuşu təmin edirdi. Müasir texnologiyalar bu passiv elementlərin rolunu azaltsa da, buraxılış anındakı nəzarətli fırlanma hələ də raketin kosmosa təhlükəsiz çıxışında əsas mərhələlərdən biri olaraq qalır.
Samir
