İnsan tarix boyu özünü dəyişdirmək istəyib. Amma ən böyük faciələrdən biri odur ki, bəzən insan inkişaf etmək üçün deyil, öz mahiyyətindən qaçmaq üçün dəyişir. Bu qaçış əvvəlcə fərdi seçim kimi görünür, sonra mədəniyyətə çevrilir, daha sonra isə bütöv bir cəmiyyətin düşüncə sistemini dəyişdirir. Və məhz o anda dünya səssiz şəkildə öz daxili tarazlığını itirməyə başlayır. Ən qorxulu dağıntılar müharibə ilə başlamır. Ən təhlükəli çöküşlər insanın zehnində başlayır. Çünki bir cəmiyyətin sərhədlərini ordular yox, əvvəlcə düşüncələr qoruyur. Düşüncə pozulanda isə xəritələr hələ yerində qalsa belə, sivilizasiya daxilən dağılmış olur. Qədim Roma imperiyası gücsüz olduğu üçün çökmədi. Roma dünyanın ən böyük ordularından birinə, ən inkişaf etmiş hüquq sistemlərindən birinə sahib idi. Amma tarixçilərin bir hissəsi imperiyanın çöküş səbəblərindən biri kimi mənəvi boşluğu, ailə institutunun zəifləməsini, həddindən artıq həzzpərəstliyi və kimlik böhranını göstərir. İnsanlar artıq “nə doğrudur?” sualını yox, “mən nə istəyirəm?” sualını əsas götürməyə başlamışdı. Bu dəyişiklik isə əvvəlcə fərdləri, sonra bütöv imperiyanı zəiflətdi. Məşhur psixoloq Carl Jung yazırdı ki, insan öz kökündən qopanda daxili xaos yaranır. Jung-a görə insanın ruhunda arxetiplər var — yəni təbiətin və insanlığın min illərlə formalaşdırdığı daxili kodlar. İnsan bu kodlara zidd yaşadıqda daxilində parçalanma başlayır. Müasir dövrdə artan depressiya, kimlik böhranı, mənəvi boşluq və daimi narahatlıq hissi təkcə iqtisadi problemlərlə izah olunmur. İnsan ruhunun istiqamətini itirməsi də bu böhranın əsas səbəblərindəndir.
Bu gün dünya texnologiya baxımından zirvədədir. İnsan Aya gedib, süni intellekt yaradıb, saniyələr içində qitələrarası əlaqə qurur. Amma bütün bunlara baxmayaraq, milyonlarla insan gecə yata bilmədən yaşayır. Çünki texnologiya insanın əlini gücləndirdi, amma ruhunu sakitləşdirə bilmədi. İnsan ruhu isə yalnız həqiqətlə qidalananda rahatlıq tapır. Ən böyük təhlükələrdən biri də budur ki, artıq bir çox insan özünü tanımağa çalışmır; ona təqdim edilən kimliyi qəbul edir. Sosial media və populyar mədəniyyət insanlara düşüncə yox, hazır qəliblər verir. Necə geyinmək, necə danışmaq, necə hiss etmək, nəyə inanmaq — hər şey görünməz bir sistem tərəfindən istiqamətləndirilir. İnsan isə bunu azadlıq hesab edir. Amma tarix boyu ən güclü imperiyalar insanın düşüncəsinə hakim olanlar olub. Qılıncla idarə olunan cəmiyyətlər üsyan edib, düşüncə ilə idarə olunan cəmiyyətlər isə uzun müddət fərqinə varmadan istiqamət dəyişib. Bu gün ekranlar bəzən qədim dövrün ordularından daha güclü təsir vasitəsinə çevrilib. Çünki artıq torpaqları yox, zehinləri fəth etmək dövrüdür. Fransız filosofu Jean Baudrillard yazırdı ki, müasir insan reallıqdan çox simulyasiyalar içində yaşayır. Yəni insanlar həqiqətin özünü deyil, ona təqdim olunan görüntünü qəbul edirlər. Bir müddət sonra görüntü həqiqətin yerini tutur. İnsan nə olduğunu yox, necə göründüyünü düşünməyə başlayır. Bu isə ruhun səssiz ölümü deməkdir. İslam da insanın öz fitrətindən uzaqlaşması böyük təhlükə hesab olunub. Çünki Quran ayələrində insanın yaradılışında bir nizam olduğu vurğulanır. Bu nizam yalnız bioloji deyil, həm də mənəvi sistemdir. İnsan öz daxilindəki həqiqəti inkar etdikcə daxili savaş başlayır. Və insanın öz ruhu ilə müharibəsi dünyadakı bütün müharibələrdən daha dağıdıcıdır. Maraqlıdır ki, qədim yunan filosofları belə “ölçü” anlayışını müqəddəs hesab edirdi. Aristotel ifrat və təfriti təhlükəli sayırdı. Ona görə fəzilət tarazlıqda idi. Müasir dünya isə getdikcə ölçüləri silir. Hər şey dəyişə bilər düşüncəsi əvvəlcə sərbəstlik kimi görünür, amma uzun müddətdə insanı dayaqlardan məhrum edir. Çünki sərhədsiz azadlıq çox vaxt istiqamətsizliyə çevrilir. Psixologiyada bir termin var: “anomiya.” Bu anlayış cəmiyyətin ortaq mənəvi qaydalarını itirməsi deməkdir. Sosioloq Émile Durkheim qeyd edirdi ki, insanlar yalnız qanunlarla deyil, ortaq mənalarla yaşayır. Əgər cəmiyyət doğru və yanlış arasındakı sərhədləri itirərsə, insanlar daxili boşluğa düşür. Bu boşluq isə aqressiya, tənhalıq və mənəvi yorğunluq doğurur. Bu gün bir çox ölkədə insanlar maddi baxımdan tarixdə heç olmadığı qədər rahat yaşayır, amma psixoloji dərman istifadəsi rekord səviyyəyə çatır. Bu təsadüf deyil. Çünki insan sadəcə maddi varlıq deyil. O, həm də mənəvi istiqamətə ehtiyac duyan bir varlıqdır. Ruhunu itirən cəmiyyətlər isə bir müddət sonra texnologiya ilə deyil, daxili boşluqla məhv olur. Tarixdə ən davamlı toplumlar yalnız güclü iqtisadiyyata sahib olanlar olmayıb. Ən uzunömürlü sivilizasiyalar müəyyən mənəvi dayaqları qoruyanlar olub. Ailə bağları, məsuliyyət hissi, təbii rollar, mənəvi ölçülər və aidiyyət duyğusu cəmiyyətin görünməyən sütunlarıdır. İnsanlar bu sütunları köhnəlmiş hesab edib dağıdanda əvvəlcə fərdlər təkləşir, sonra toplum parçalanır. Ən böyük ironiyalardan biri də budur ki, insan özünü tam azad etmək istəyərkən bəzən ən böyük əsarətə düşür. Çünki insan öz nəfsinin, trendlərin və xarici təsirlərin idarəsinə girəndə artıq daxili azadlığını itirmiş olur. Həqiqi azadlıq isə hər istəyi yaşamaq deyil; insanın özünü idarə edə bilməsidir. Bəlkə də müasir dünyanın əsas problemi texnologiyanın inkişaf etməsi yox, insanın daxili inkişafının geridə qalmasıdır. İnsan atomu parçaladı, amma öz eqosunu parçalaya bilmədi. Kosmosa çıxdı, amma öz ruhunun dərinliyinə enə bilmədi. Minlərlə məlumat topladı, amma hikməti itirdi. Və tarix sübut edir ki, bir cəmiyyət öz mahiyyətindən uzaqlaşdıqca əvvəlcə sözlərin mənası dəyişir, sonra dəyərlərin, sonra isə insanın özü dəyişir. O zaman dünya zahirdə parlaq görünür, amma daxilində səssiz bir çöküş başlayır. Çünki insan yalnız yaşamaq üçün yaradılmayıb. İnsan həm də mənanı qorumaq üçün yaşayır. Mənasını itirən dünya isə ən böyük səhradır — betonla örtülü, işıqlarla bəzədilmiş, amma ruhən qaranlıq bir səhra.
Həsən Nağıyev, filosof
