İranla münaqişənin əvvəlində ABŞ və İsrail İranda hakimiyyətə gələ biləcək bir praqmatik siyasətçi tapmaq planlarını müzakirə ediblər. Bu barədə “The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, İranın ali lideri Əli Xameneinin və bir neçə yüksək vəzifəli İran rəsmisinin ölümünə səbəb olan zərbələrdən sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp açıq şəkildə bildirib ki, İran üçün ən yaxşı seçim ölkənin "daxilindən" birinin hakimiyyətə gəlməsidir.
NYT-nin ABŞ rəsmilərinə istinadən verdiyi məlumata görə, ABŞ və İsrail artıq belə bir şəxsi - keçmiş İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadı nəzərdə tutublar. İsrail tərəfi tərəfindən hazırlanmış plan qeyri-adi görünürdü, çünki Əhmədinejad 2000-ci illərdə İranın radikal siyasətinin simvolu olan sərt Qərb əleyhinə və İsrail əleyhinə siyasətçi kimi tanınır. 2005-ci ildən 2013-cü ilə qədər prezidentliyi dövründə o, dəfələrlə "İsraili yer üzündən silməklə" hədələyib. O, Holokostu inkar edən kimi tanınırdı.
NYT-nin məlumatına görə, Əhmədinejadın planda iştirak etmək üçün necə "cəlb edildiyi" hələ də məlum deyil. ABŞ və İsrailin onu hakimiyyətə necə gətirməyi planlaşdırdığı sualı qalır. Əhmədinejad, ölkə rəhbərliyi ilə fikir ayrılıqlarına və seçkilərdən kənarlaşdırılmasına baxmayaraq, yenə də mümkün namizəd hesab olunurdu. Qəzetin müəllifinə görə, bu qərar müharibənin Tehranda "daha rahat rəhbərlik" qurmaq məqsədi ilə düşünüldüyünü göstərir. Mənbələr Əhmədinejadın iddia edilən rolunu Nikolas Maduronun devrilməsindən sonra Venesuelada Delsi Rodrigezin hakimiyyətə gəlməsi ilə müqayisə ediblər.
2019-cu ildə "The New York Times" qəzetinə verdiyi müsahibədə Əhmədinejad Trampı tərifləyib və hətta İranla ABŞ arasında yenidən yaxınlaşmanın tərəfdarı olub. "Tramp hərəkətli bir insandır", - deyə o bildirib. "O, iş adamıdır, yəni xərc-fayda nisbətini hesablaya və qərar qəbul edə bilir. Biz ona deyirik: gəlin iki ölkəmiz üçün uzunmüddətli faydaları hesablayaq və qısagörən olmayaq".
İran hakimiyyəti Əhmədinejadın yaxın ətrafını Qərblə yaxın əlaqələrdə və hətta İsrail üçün casusluqda ittiham edir. Onun son illərdə İsraillə sıx əlaqəli ölkələrə etdiyi xarici səfərlər bu iddiaları daha da gücləndirib.
Əhmədinejad İranla müharibənin başlamasından bir neçə gün əvvəl Macarıstana səfərindən qayıdıb. O, oraya o vaxtkı baş nazir Viktor Orbana yaxın bir universitetin qonağı kimi dəvət olunmuşdu. Orbanın özü də Netanyahu və Trampa yaxındır. O vaxtdan bəri Əhmədinejad təcrid olunmuş həyat tərzi sürüb və sosial mediada yalnız bir bəyanat dərc edib. Onun tərəfdaşları da susublar.
ABŞ-nin istəyi və dəstəyi ilə Mahmud Əhmədnejadın İranda hakimiyyətə gəlməsi mümkündürmü? SEPAH başda olmaqla ölkənin əsas təhlükəsizlik və güc strukturları bu variantın baş tutmasına razılaşmaları mümkün idimi?
Politoloq Xəyal Bəşirov Musavat.com-a bildirib ki, ABŞ və İsrailin Mahmud Əhmədinejad kimi bir fiquru keçid dövrü üçün mümkün variant hesab etməsi barədə məlumatlar beynəlxalq mediada ciddi rezonans doğurub. Xüsusilə “The New York Times”un yazdığı və digər Qərb nəşrlərində yayılan iddialar göstərir ki, Vaşinqton və Təl-Əviv İran daxilindən müəyyən legitimliyi olan fiqur axtarışını nəzərdən keçiriblər:
“Ancaq məsələyə realist prizmadan baxanda, ABŞ-nin dəstəyi ilə Əhmədinejadın yenidən hakimiyyətə gətirilməsi ehtimalı çox mürəkkəb və ziddiyyətli görünür.
Birincisi, Əhmədinejad İran siyasi sisteminin içindən çıxmış adamdır və uzun illər sistemin radikal anti-Qərb simalarından biri olub. O, vaxtilə həm ABŞ-yə, həm də İsrailə qarşı ən sərt ritorikanın müəlliflərindən idi. Bu səbəbdən onun birdən-birə Vaşinqtonun praqmatik layihəsinə çevrilməsi İran daxilində ciddi etimad problemi yaradar. İkincisi, SEPAH İran dövlətinin sadəcə hərbi strukturu deyil. Bu qurum həm iqtisadiyyatın, həm təhlükəsizlik aparatının, həm də siyasi balansın əsas dayağıdır. SEPAH üçün əsas prioritet rejimin və sistemin davamlılığıdır. Onlar üçün ən təhlükəli ssenari ABŞ və İsrailin təsiri altında görünən bir siyasi fiqurun hakimiyyətə gəlməsidir”.
Ekspertin sözlərinə görə, burada vacib məqam odur ki, Əhmədinejad son illərdə İran daxilində müəyyən qədər sistemdən uzaqlaşdırılmış fiqur sayılırdı:
“O, bəzi hallarda ali dini rəhbərliklə və təhlükəsizlik strukturları ilə ziddiyyətə gedib, hətta onun seçkilərdə iştirakına maneələr yaradılıb. Amma buna baxmayaraq, o, yenə də İran İslam Respublikasının içindən çıxmış simadır və müəyyən sosial bazasını qoruyur. Lakin SEPAH-ın və dini elitanın onu yenidən hakimiyyətə qaytarması yalnız bir halda mümkündür. Əgər sistemin dağılması təhlükəsi yaranarsa və keçid dövrü üçün kompromis fiqura ehtiyac olarsa. İndiki halda ABŞ və İsrailin Əhmədinejad variantını düşünməsi belə, onların İran daxilində ciddi legitimlik böhranı yaratmaq istədiyini göstərir. Məqsəd yalnız hakimiyyət dəyişikliyi deyil, həm də İran elitaları arasında parçalanmanı dərinləşdirmək ola bilər. Çünki Əhmədinejad həm populistdir, həm də müəyyən təbəqələr arasında “xalq adamı” imicini qoruyur. Ancaq SEPAH xaricdən yönləndirilən keçidə çox sərt müqavimət göstərə bilər. Həmçinin dini rəhbərliyin ABŞ ilə assosiasiya olunan fiquru legitim sayması mümkün görünmür. Bir sözlə, ABŞ-nin istəyi ilə Əhmədinejadın hakimiyyətə gətirilməsi nəzəri ssenari kimi müzakirə olunsa da, bunun real siyasi layihəyə çevrilməsi hazırkı İran güc balansı daxilində çox çətin görünür”.
Etibar Seyidağa,
Musavat.com
