.jfif)
Prezident İlham Əliyevin WUF13-dəki çıxışında Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması Azərbaycanın şəhərsalma gündəliyinin ən mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim olundu. Bu ərazilər 30 ilə yaxın müddətdə işğal altında qalmış, şəhərlər, kəndlər, tarixi abidələr, yaşayış evləri və ictimai infrastruktur ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Buna görə də bu gün aparılan bərpa işləri sadəcə tikinti prosesi deyil; bu, tarixi ədalətin, insan hüququnun, doğma yurda qayıdışın və gələcək həyatın yenidən qurulması prosesidir.
Çıxışda Ağdamın “Qafqazın Xirosiması” adlandırılması xüsusi vurğulandı. Bu ifadə dağıntının miqyasını təsvir etmək üçün işlədilir. Ağdamın timsalında şəhərin necə tamamilə məhv edildiyi, binaların, evlərin və ictimai obyektlərin dağıdıldığı diqqətə çatdırıldı. Lakin bu gün həmin ərazilərdə tamamilə yeni mərhələ başlayıb. Baş planlar hazırlanır, şəhərlər və kəndlər yenidən layihələndirilir, infrastruktur sıfırdan qurulur. Bu prosesdə məqsəd yalnız əvvəlki vəziyyəti bərpa etmək deyil, müasir, təhlükəsiz, dayanıqlı və insanların rahat yaşaya biləcəyi şəhər və kənd mühiti yaratmaqdır.
Böyük Qayıdış Proqramı bu yanaşmanın əsas çərçivəsini təşkil edir. İnsanların öz doğma torpaqlarına qayıtması üçün ilk növbədə təhlükəsiz mühit yaradılmalı, mina təhlükəsi aradan qaldırılmalı, yollar, körpülər, tunellər, su və enerji infrastrukturu qurulmalıdır. Prezident çıxışında qeyd etdi ki, beş il ərzində 70 kilometr tunel çəkilib, əlavə beş tunelin tikintisi nəzərdə tutulur, 500 körpüdən 435-i inşa olunub. Bu rəqəmlər görülən işlərin miqyasını göstərir. Həmçinin elektrik stansiyaları, su kəmərləri, su anbarları, məktəblər, xəstəxanalar, evlər, üç beynəlxalq hava limanı və dəmir yolları kimi layihələr yeni həyatın əsasını formalaşdırır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda şəhərsalma yalnız fiziki infrastrukturdan ibarət deyil. Əsas məqsədlərdən biri insanların məşğulluğunu təmin etməkdir. Çünki dayanıqlı qayıdış üçün insan yalnız evlə təmin edilməməli, həm də işləmək, təhsil almaq, sosial xidmətlərdən istifadə etmək və gələcəyini həmin torpaqda qurmaq imkanına malik olmalıdır. Bu baxımdan sənaye zonalarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni iş yerləri, istehsal sahələri və iqtisadi aktivlik qayıdış prosesinin davamlılığını təmin edir.
Şuşanın bərpası bu prosesin simvolik tərəfini də ortaya qoyur. Qarabağın tacı adlandırılan Şuşa həm mədəni, həm tarixi, həm də memarlıq baxımından Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Zədələnmiş qala divarlarının bərpası, tarixi məkanların qorunması və şəhərin yenidən qurulması bir daha göstərir ki, azad edilmiş ərazilərdə inkişaf yalnız müasir tikinti ilə məhdudlaşmır; tarixi kimlik və mədəni irs də diqqət mərkəzində saxlanılır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr beynəlxalq şəhərsalma baxımından da əhəmiyyətli nümunədir. Müharibədən və dağıntıdan sonra şəhərlərin bərpası dünyada ən çətin urbanistik proseslərdən biri hesab olunur. Azərbaycan bu prosesi kompleks yanaşma ilə həyata keçirir: təhlükəsizlik, infrastruktur, yaşayış, məşğulluq, mədəni irs, ekoloji məsuliyyət və sosial xidmətlər bir-birindən ayrı deyil, vahid planlaşdırma çərçivəsində icra olunur.
Fikrət Cahangirov,
YAP S.Rüstəm küçəsi 33 üzrə ərazi partiya təşkilatının sədri,
Bakı Slavyan Universitetinin tədris məsələləri üzrə prorektoru
