Dünyanın hər yerində milyonlarla uşaq və gənc, xüsusilə səhər tezdən oyanmalı olduqda və ya imtahanlara hazırlaşarkən eyni sualı verir: Məktəbi kim icad etdi? İnsanların müəyyən bir təhsil almaq üçün hər gün konkret bir binaya getməsinə kim qərar verdi?
AzEdu.az müasir təhsil sisteminin formalaşmasını araşdırıb.
Əslində bu suala dəqiq cavab vermək asan deyil. Çünki əvvəlcə “məktəb” deyərkən nəyi nəzərdə tutduğumuzu müəyyənləşdirmək lazımdır. Tarix boyu demək olar ki, bütün cəmiyyətlər təhsilə önəm verib. Hətta təhsilin kökləri insanlıq tarixinin ən qədim dövrlərinə qədər uzanır. Lakin bu bilik ötürülməsi hər zaman bugünkü mənada “məktəb” adlandırdığımız qurumlar vasitəsilə olmayıb.
Qədim Yunanıstanda təhsil müəyyən dərəcədə ictimai həyatın bir hissəsi idi. Xüsusilə gimnaziumlarda verilən təhsil yunan mədəniyyətinə daxil olmağın vacib yolu sayılıb. Amma bu təhsil hər kəs üçün açıq deyildi. Adətən yalnız oğlan uşaqları üçün nəzərdə tutulurdu. Qədim Romada isə varlı ailələrin uşaqları fərdi müəllimlərdən dərs alırdı. Bunlar əlbəttə təhsil formaları idi, lakin bugünkü mənada hər kəs üçün açıq, sistemli və məcburi məktəb sistemindən xeyli fərqli idi.
Bununla belə, uşaqlara sistemli şəkildə təhsil vermək fikrinin minlərlə il əvvələ dayandığını demək olar. Hətta məcburi təhsil ideyası da tamamilə müasir fikir deyildi. Qədim dövrlərdə xüsusilə saray, din və ya ordu ilə bağlı şəxslər üçün məcburi təhsil nümunələri mövcud olub. Platonun 2300 ildən çox əvvəl yazdığı “Dövlət” əsərində belə məcburi təhsili müdafiə edən fikirlər yer alır. Lakin o dövrdə qadınlar və qullar cəmiyyətin bərabər üzvləri sayılmadığı üçün bu təhsil anlayışı hamını əhatə etmirdi.
Əslində qədim dövr boyunca dünyanın müxtəlif bölgələrində fərqli məqsədlərlə qurulmuş təhsil müəssisələri var idi. Zamanla bunlara kilsə məktəbləri və mədrəsələr də əlavə olundu. Bu gün hələ də fəaliyyət göstərən İngiltərənin Canterbury şəhərindəki The King’s School-un tarixi 597-ci ilə qədər gedib çıxır.
Lakin bunların heç biri “Məktəbi kim icad etdi?” sualına birbaşa cavab vermir. Çünki bu qədim məktəblər bugünkü məktəblərdən çox fərqli olub. Onların çoxu tək otaqlı, az sayda şagirdin oxuduğu və ümumi standartlara bağlı olmayan qurumlar idi.
Müasir məktəb sisteminə doğru ən vacib addımlardan biri 1592-ci ildə Almaniyadakı Palatin Zweibrücken hersoqluğunda atıldı. Bu kiçik bölgə oğlan və qız uşaqları üçün məcburi təhsili tətbiq etdi. Qısa müddət sonra Strasburq da eyni yolu seçdi. Daha sonra İskoçiyada da məcburi təhsil təşəbbüsləri ortaya çıxdı, lakin siyasi və sosial qarışıqlıqlar bu prosesi tez-tez dayandırdı.
Amerikada isə Massaçusets Körfəzi koloniyası 1640-cı illərdə təhsillə bağlı mühüm qanunlar qəbul etdi. Bu qanunlara görə müəyyən ölçüyə çatan yaşayış məntəqələri müəllim tutmalı, daha böyük şəhərlər isə məktəb açmalı idi.
18-ci əsrdə Prussiya müasir məcburi təhsilin formalaşmasında həlledici rol oynadı. 1763-cü ildə qəbul edilən qaydaya əsasən, oğlan və qız uşaqları 5 yaşdan 13–14 yaşa qədər təhsil almalı idi. Dövlət oxuma, yazma, din və musiqi kimi fənləri müəyyən bir proqramla sistemləşdirdi. Avstriyada isə Mariya Tereza 1774-cü ildə məcburi ibtidai təhsili tətbiq etdi. Beləliklə, məktəb tədricən bugünkü mənasına yaxın olan dövlət tərəfindən dəstəklənən sistemli bir quruma çevrildi.
Müasir məktəb anlayışının inkişafı – Horace Mann
Horace Mann (1796–1859) ABŞ-də təhsil islahatlarının ən önəmli simalarından biridir. 1837-ci ildə o, Massaçusets Təhsil Şurasının katibi olub. Mann ictimai məktəbləri güclü şəkildə müdafiə edib. Onun fikrincə, yaxşı təhsil almayan cəmiyyətdə siyasi sabitlik və sosial harmoniya mümkün deyildi.
Bu səbəbdən Mann bütün uşaqlar üçün açıq olan ictimai təhsil sistemini irəli sürdü. O, yaxşı hazırlanmış müəllimlərin rəhbərliyi ilə müəyyən proqram üzrə sistemli tədrisin vacibliyini vurğuladı. Dövlətin maliyyələşdirdiyi əsas təhsilin bütün uşaqlara çatmasını müdafiə etdi və bu ideyaya geniş dəstək qazandırdı. Buna görə də Horace Mann çox vaxt Amerika ictimai məktəb sisteminin əsas qurucularından biri hesab olunur.
Onun səyləri tezliklə nəticə verdi. Massaçusets 1852-ci ildə məcburi təhsil qanunu qəbul edən ilk ABŞ ştatı oldu. Sonrakı illərdə digər ştatlar da məktəbə davamı və əsas təhsili məcburi etdilər. 1917-ci ilə qədər ABŞ-ın bütün ştatları məcburi təhsil qanunlarını qəbul etmişdi. Bu dövrdə müəllim hazırlığı proqramları yaradıldı və kənd bölgələrində yeni dövlət məktəbləri açıldı.
Nəticədə, ABŞ-də hər sinifdə təxminən eyni yaşda olan 28 şagirddən ibarət qrupların adətən 800 kvadratmetrlik bir otaqda bir müəllim tərəfindən təhsil aldığı dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən sistem formalaşdı.
Mannın 1800-cü illərdə müdafiə etdiyi fikirlər müasir məktəb sisteminin əsas dayaqlarından biri olub. Buna görə tarixçilər onu bəzən müasir məktəb sisteminin qurucularından biri kimi xatırlayır. Lakin məktəbin tək bir ixtiraçısı yoxdur. Bugünkü məktəb sistemi min illərə yayılan mürəkkəb bir inkişaf prosesinin nəticəsidir. Qüsurları olsa da, bu sistem ailə daxilində bilik ötürülməsindən ictimai, sistemli və məcburi təhsilə keçidin uzun tarixi nəticəsində formalaşıb.
