Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti
Hər keçən gün ömürdən gedir. Ancaq hər gün ömrə anlam qatırmı? Sual ritorik, cavab aydındır. Kimsə gün sayır, kimsə illərə gün-gün anlam qatır... Əgər biz daha çox günümüzü ömrə yaza, qazandıra biliriksə, gün günə, ömür ömrə sığmaz olur, anlam anlam üstə gəlir və mahiyyət süxurları yaranır. Necə deyərlər, zaman bəzi insanları sadəcə yaşatmış olmur, onların sözünü və özünü anlam-anlam zənginləşdirməyə xidmət edir. Belə olunca, deyərlər: onlar ömür sürmür, ömür yaradır!
Əsmətxanım Bəyəhməd qızı (Məmmədova) məhz belə ömür-gün yiyələrindəndir. Mən Əsmətxanım müəllimə ilə 2021-ci ildə tanış olmuşam. – Milli Məclisdə – rəhmətlik Qənirə xanımın kabinetində. Mənim yaddaşımda Əsmət adı İsmət kimi qalıb, mən bu iki adı (kimyaçı sözü ilə desək) ekvivalent saymışam və zatən biri digərinin dəyişikliyə uğramış variantı olmalıdır. Paklıq, təmizlik, abır-həya, anlamlı bu ad hələ uşaqkən yaddaşıma təəssüb, himayə, qoruma, qayğıkeşlik, fədakarlıq – bir sözlə, doğma ad, obraz olaraq həkk olunub. Əsmətxanım müəlliməni 90-cı illər Milli Məclisindən – ekran-efirdən qiyabi tanıyırdım; bayaq dediyim doğmalıq və adın ikinci bölümündəki xanımlığın birinciliyi də üstə gələrək, o ad bir ismətli Azərbaycan qadınının obrazı kimi təcəssüm edirdi. Dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən cəmi 4–5 il sonranın qaynar siyasi mühitindən başlayaraq, Millət vəkili Əsmətxanım müəlliməyə diqqət kəsilənlərdən idim. Dediyim kimi, üzbəüz tanışlığımız, salam verib-salam almağımız isə onun sonuncu dəfə parlament üzvü olmasından 16 il sonraya təvafüq etdi. Mənə kitablarını imzaladı, bir xeyli fikir alış-verişi imkanımız oldu və beləliklə, Azərbaycanın bu, ağbirçək xanım aydını ilə sayğılı bağımız yarandı.
Budur, indi onun əlamətdar yubileyi ilə bağlı hazırlanan kitab üçün ürək sözü yazıram. Nə xoş! Mən Əsmətxanım müəllimənin tələbəsi olmasam da, onun müəllim qüdsiyyətindən bizlərə – oxucularına, onu yaxından tanıyanlara da pay düşdüyünə inanıram.
85 illik ömür! – Bəli, bu, Əsmətxanım müəllimənin timsalında təqvim ölçüsü olmaqdan çıxıb, xalqın elmi yaddaşına yazılmış canlı bir mətn, bir mədəniyyətin “danışan məna süxurlar”ı, anlam qatlarıdır, bir aydının ömrə çevirdiyi mənəvi xəritədir.
1941-ci ilin çətin çağlarında – II Dünya müharibəsinin bizim ölkəmizi, xalqımızı da sarmalayıb-sovurduğu o dəhşətli ildə dünyaya göz açan bir qızın taleyi, zamanla Azərbaycan elminin, ictimai-mədəni fikrinin içində özünə layiqli yer alacaqdı. Bax, bu, iradənin, yaddaşın və mənəvi borcun birləşdiyi nöqtə idi...
Ana babası – repressiya qurbanı olmuş aydınımız Əbdülqasım Şəkərzadənin nisgilli xatirəsi, onun ömründə sadəcə ailə yaddaşı kimi qalmadı – anıları yol oldu, yön oldu, seçim oldu... O seçim isə Gündoğara – dilə, sözə, mədəniyyətə aparırdı... Söhbət, peşə seçimindən getmirdi – söhbət, bir mənəvi missiyanın başlanğıcından gedirdi.
Bəli, elm həm biliklər toplusu, həm də məsuliyyətdir. Əsmətxanım müəllimə də yalnız elm öyrənmədi, elmi yaşamağı öyrəndi. Öyrəndiyi və öyrətdiyi dilin fonetikası, vurğu sistemi, qrafikası… – bu sahələr dışarıdan texniki xarakterliymiş kimi görünə bilər; əslində, bunlar bir dilin nəfəsi, sözün ritmi, bir mədəniyyətin səsiydi. Onun araşdırmaları dilin içində gizlənən başqa bir dili – mənanın dilini açmağa yönəlmişdi. Onun apardığı eksperimental araşdırmalar elmi sonuclar verməklə birgə, dözümün, təmkinin, zəhmətin və intellektual dürüstlüyün manifestiydi...
Elm onun üçün vəzifədən, tituldan, şan-şöhrətdən irəli – mənəvi məsuliyyət kimi xarakterizə oluna bilər; müəllimlik isə Əsmətxanım müəllimənin örnəyində zamanla danışmaq sənəti kimi çıxış edir.
60 ildən artıq pedaqoji fəaliyyət… Bu, zamanla dialoq qurmaqdır – uzunmüddətli, səmərəli, vicdanlı, peşəkar! Onun auditoriyasındakılar yalnız tələbələr kimi qəbul edilməməlidir – orada gələcək alimlər, gələcək müəllimlər, gələcək düşünürlər yetişirdi. Əsil müəllim nə öyrədir? – Faktı, qaydanı yaxud qanunu? – Əsil müəllim düşünməyi öyrədir, sorğulayaraq düşünməyi! Düşüncədən sonra bir neçə kateqoriya gəlir, öncə isə yalnız bir katqeroya vardır: adına duyğu deyirlər! Duyğu–düşüncə–fikir–nitq–hərəkət–xarakter və tale!.. – Ardıcıllıq belə gəlir, elə deyilmi?
Əsmətxanım müəllimə öz yetirmələrini bilikli olmaqla yanaşı mənalı düşünən insanlar olaraq görmək istəyir, bununçün çalışır. Bax, bu, müəllimliyin ən yüksək zirvəsi sayıla bilər. Onun uzunmüddətli, səmərəli fəaliyyət sahələrindən bir başqası isə tərcümədir. Tərcümə – iki dünyanın arasında altun körpü! Müəllimənin tərcümələri sözlər qarışıq ruhları da daşıyır və “danışdırır”... Məncə, xoca xanıməfəndi tərcümə sənətinə bir mədəniyyəti digərinə tanıtmaqdan daha artıq bir hadisə – sivilizasiyalar arasında dialoq kimi baxır. Tərcümə onun qələmində texniki iş dərəcəsi, səciyyəsi daşımır; o, tərcüməni mədəniyyətlərarası nəfəs alış-verişi səviyyəsində, səciyyəsində görür.
Əsmətxanım müəllimə Milli Məclisin I və II çağırışlarının üzvü olub, tanınmış ictimai xadimdir və müxtəlif beynəlxalq tribunlarda Azərbaycanın səsini çatdırmağa çalışıb. Çin, Fransa, İngiltərə, İran, qardaş Türkiyə… Bu coğrafiyalar onun üçün səfər nöqtələri yox, müstəqil Azərbaycanın sözünün çatdırıldığı ünvanlar olub. Aydın olan kəs yalnız bilməklə yetinə bilərmi? O danışmalı, daşımalı, müdafiə etməyi bacarmalıdır...
Bəli, görkəmli alim olmaq mümkündür; tanınmış ictimai xadim olmaq da mümkündür; amma həm də böyük ana olmaq – bu, artıq başqa bir səviyyə, səciyyə və zirvədir. Onun dörd övladı, on bir nəvəsi var. Demək, davam edən yaşamdan, yaşayan dəyərlərdən danışırıq. Müəllimənin oğlu Fəridin Qarabağ döyüşlərində iştirakı isə bu ailənin qələmlə yanaşı silahla da yazılmış Vətən sevgisinin ifadəsidir.
Beləliklə, biz, zamanın çətin sınaqları qarşısında dik duran ömür haqqında danışmış oluruq. Bəli, bir daha görürürk, bəhanə istəyən bəhanə, uğur istəyən uğur tapar.
85 yaşın gözəlliyi yəqin ondadır ki, insan artıq geriyə baxa bilir; amma hər kəs baxa bilirmi? Yalnız dolu-dolu yaşayanlar, mənalı yaşayanlar baxa bilir yəqin. Əsmətxanım müəllimə də o baxışa malikdir. Çünki onun arxasında yüzlərlə tələbə, onlarla kitab, yüzlərlə məqalə və ən əsası – anlamlı bir ömür vardır.
Əsmətxanım müəllimə kimi insanlar haqqında “85 yaşı tamam oldu” demək, bəlkə, düzgün sayılmaz; onlar üçün “hələ yalnız 85-ci ilinə çatmış ömür zənginləşməkdə davam edir” demək daha doğru olmazmı? Belə ömürlər yetirmələrində, kitablarında, fikirlərində və yaddaşlarda yaşar...
Əlamətdar yubileyiniz mübarək olsun, xanıməfəndi!
Salam-sayğılarla,
Əkbər QOŞALI
