Dünya iqtisadiyyatının “qan damarı” hesab olunan xam neft bazarı son dövrlərdə tarixin ən mürəkkəb və proqnozlaşdırılması çətin olan dövrlərindən birini yaşayır.
Azpost.info bildirir ki, qlobal geosiyasi gərginliklər, yaşıl enerjiyə keçid templəri və aparıcı mərkəzi bankların faiz qərarları neftin qiymətində kəskin dalğalanmalara yol açır.
Bəs yaxın gələcəkdə “qara qızıl” bizi hansı sürprizlərlə üz-üzə qoyacaq? Qlobal analitiklərin gözləntiləri nələrdir? Bu proseslər Azərbaycan iqtisadiyyatına necə təsir edəcək?
Qiyməti formalaşdıran iki cəbhə
Hazırda neft bazarında qiymətlərin kəskin ucuzlaşmasının qarşısını alan əsas qüvvə OPEC+ koalisiyasıdır. Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiyanın liderlik etdiyi bu ittifaq, bazarda tarazlığı qorumaq üçün hasilatın könüllü azaldılması strategiyasını davam etdirir. Əgər OPEC+ bu “süni qıtlığı” yaratmasaydı, qiymətlərin daha aşağı düşməsi qaçılmaz olardı.
Digər tərəfdə isə qlobal tələbatın zəifləməsi riski dayanır.
Burada Çin faktoru diqqəti çəkir. Dünyanın ən böyük neft idxalçısı olan Çin iqtisadiyyatında artım templərinin qlobal proqnozlardan geri qalması və daşınmaz əmlak sektorundakı böhran neftə olan iştahanı azaldır.
ABŞ daxili bazarda şist nefti hasilatını tarixi maksimuma çatdıraraq OPEC+-ın bazarı nəzarətdə saxlamaq cəhdlərini müəyyən dərəcədə neytrallaşdırır.
Beynəlxalq proqnozlar nə göstərir?
Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) və OPEC-in hesabatları arasında ciddi fikir ayrılığı var. IEA qlobal tələbatın pik həddə çatdığını və artıq yaşıl enerjinin payının artması ilə neftə tələbin azalacağını desə də, OPEC yaxın onillikdə neftə ehtiyacın yüksək qalacağını müdafiə edir.
Aparıcı beynəlxalq investisiya banklarının (Goldman Sachs, Morgan Stanley, JPMorgan) konsensus proqnozlarına əsasən, yaxın perspektivdə Brent markalı neftin bir barrelinin qiymətinin 75 – 85 ABŞ dolları dəhlizində hərəkət edəcəyi gözlənilir. Yaxın Şərqdəki geosiyasi gərginliklərin (Qırmızı dənizdəki logistik böhran, regional münaqişələr) kəskinləşməsi fonunda qiymətlərin müvəqqəti olaraq 90 dollara tərəf sıçraması mümkün olsa da, fundamental iqtisadi faktorlar qiymətin uzunmüddətli olaraq 100 dolları keçməsinə imkan vermir.
Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün nə dərəcədə təhlükəsizdir?
Neftin qiyməti ilə bağlı gözləntilər Azərbaycan üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Hazırkı mənzərə ölkəmiz üçün hər hansı bir böhran və ya risk vəd etmir.
Bunun bir neçə əsas səbəbi var.
Büdcə “təhlükəsizlik kəmərini taxıb”. Azərbaycanın dövlət büdcəsində neftin bir barrelinin qiyməti kifayət qədər mühafizəkar və ehtiyatlı rəqəmlə (adətən 70-75 dollar civarında) tənzimlənir. Bu o deməkdir ki, qlobal bazarda neftin qiyməti 75 dolların üzərində qaldığı müddətcə büdcəmiz profilklə (artıqlıqla) işləyir, dövlətin sosial öhdəliklərini yerinə yetirməsində və Qarabağın bərpasında heç bir maliyyə sıxıntısı yaranmır.
Dövlət Neft Fondu mühüm faktor kimi çıxış edir. Qiymətlərin proqnozlaşdırılan dəhlizdə qalması ARDNF-in aktivlərinin böyüməsinə və manatın məzənnəsinin sabitliyini təmin edən valyuta ehtiyatlarımızın qorunmasına imkan verir. Hətta qısamüddətli qiymət enişləri baş versə belə, toplanan maliyyə “yastığı” ölkəni xarici şoklardan tam sığortalayır.
Buna baxmayaraq, neft hasilatının təbii olaraq azalma tempini nəzərə alsaq, qiymətlərin yüksək olması bizə sadəcə zaman qazandırır. Əsas hədəf bu zaman pəncərəsindən maksimum istifadə edərək qeyri-neft sektorunu, rəqəmsal iqtisadiyyatı və tranzit-logistika imkanlarını inkişaf etdirməkdir.
Qlobal neft bazarı böyük bir keçid dövründədir və qeyri-müəyyənliklər yüksəkdir. Lakin mövcud proqnozlar və 75-85 dollar diapazonu Azərbaycanın iqtisadi maraqlarına tam cavab verir. Ölkəmiz qlobal bazardakı bu “sakit” və əlverişli dövrdən iqtisadi şaxələndirməni sürətləndirmək üçün strateji fürsət kimi istifadə etməlidir.
Samir Abdulla
