Bakı. Trend:
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinincəbhəboyu genişmiqyaslı təxribat törətməsinə cavab olaraqAzərbaycan Ordusu sonradan "Dəmir yumruq" adlandırılan əks-hücuməməliyyatına başladı. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi təxminənotuzillik işğala son qoyulması və ərazi bütövlüyümüzün bərpası ilənəticələndi.
2020-ci il oktyabrın 28-də Azərbaycan Respublikasının Prezidentiİlham Əliyev Rusiyanın İnterfaks agentliyinə müsahibə verib.
Trendmüsahibəni təqdim edir:
-Cənab Prezident, sağ olun ki, gərgin iş qrafikinizdəbizim agentliyimizə müsahibə üçün vaxt tapmısınız. AzərbaycanSilahlı Qüvvələrinin Dağlıq Qarabağda əks-hücuma başlamasının dünəndüz bir ayı tamam oldu. Siz ötən ayı münaqişənin hərbi-siyasinizamlanması baxımından necə qiymətləndirirsiniz?
-Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında özünün üstünlüyünü sübutetdi. İşğal edilmiş ərazilərin xeyli hissəsi bu bir ay ərzində azadolundu. Erməni tərəfinin təqribən 30 il ərzində işğal olunmuştorpaqlarda möhkəmləndirilmiş rayonlar yaratmasını nəzərə alsaq,orada bir neçə müdafiə xətti var idi. Ərazinin relyefi də ermənitərəfi üçün daha əlverişlidir, çünki ora dağlıq ərazidir və bizimhərbi qulluqçular əks-hücum əməliyyatlarını həyata keçirərkən həmmühəndis qurğularını, həm də dağlıq relyefi adlamalı olurdu. Bunagörə də bütün bu amillər nəzərə alınmaqla, ölkəmizin ərazilərininxeyli hissəsi bir ay ərzində azad edildi və bu, göstərir ki,Azərbaycan Ordusunun dünyada ən yaxşı döyüş qabiliyyətinə malikordulardan biri hesab edilməsi əbəs deyildi. Ölkələrin hərbipotensialının dəyərləndirilməsi ilə məşğul olan qurumlarınvaxtaşırı dərc etdiyi reytinqlərə əsasən, Azərbaycan Ordusudünyanın aparıcı 50 ordusu sırasındadır. Həm peşəkarlıq, həm təlim,həm döyüş qabiliyyəti, ən başlıcası mənəvi döyüş ruhu, əlbəttə ki,Azərbaycan Ordusunun texniki təchizatı da çox cəhətdən bizimuğurumuza kömək edib. Biz Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlışəhərlərini, Xocavənd rayonunun bir hissəsini azad etmişik.Azərbaycan Ordusunun uğurlu fəaliyyəti, uğurla irəliləməsi davamedir. Bu bir ay ərzində mən dəfələrlə demişəm ki, biz bumünaqişənin nizamlanmasının hərbi mərhələdən siyasi mərhələyəkeçməsini istəyirik. Lakin təəssüf ki, erməni tərəfi atəşkəsrejimini artıq üçüncü dəfə kobud şəkildə pozaraq, bizim azadetdiyimiz əraziləri yenidən işğal etməyə cəhd göstərərəkqarşıdurmanı davam etməyə doğru yönəldir. Buna görə sizin sualınızabir daha cavab verirəm - hərbi-siyasi nizamlama yeganə mümkünyoldur. Biz istərdik ki, hərbi faza danışıqlar masası arxasındabaşa çatsın, Azərbaycan ərazilərinin bundan sonra da işğaldan azadolunması məsələləri həll edilsin.
-Cənab Prezident, Siz artıq qeyd etdiniz ki, Bakı hərbifazanı maksimum tez bir müddətdə başa çatdırmaqda maraqlıdır. Sizinfikrinizcə, hazırda hərbi faza nə qədər uzun müddət davam edə bilərvə Bakı yalnız Dağlıq Qarabağın ətrafındakı yeddi rayonlakifayətlənməyə hazırdırmı?
-Bu ay ərzində mən Azərbaycan xalqına müraciətlərimdə, habeləçoxsaylı müsahibələrimdə dəfələrlə demişəm ki, biz istənilən anda,günü bu gün dayanmağa hazırıq. Lakin bunun üçün erməni tərəfi işğaledilmiş ərazilərin qalan hissəsindən qoşunlarını çıxarmaq barədəöhdəlik götürməlidir. Buna görə də hərbi qarşıdurmanın nə qədəruzun müddət davam edəcəyini qabaqcadan deyə bilmərəm. Bu, ermənitərəfindən asılıdır. Artıq dediyim kimi, onların bizimtorpaqlarımızı yenidən işğal altına qaytarmaq üçün göstərdiyi daimicəhdlər fiaskoya uğrayıb. Düşünürəm ki, onların hərbi yolla heçnəyə nail olmayacaqlarını anlamaları üçün bu, kifayətdir. Lakintəəssüf ki, onlar dediyim kimi, atəşkəs rejimini artıq üç dəfəkobud şəkildə pozmaqla siyasi müstəvidə qeyri-konstruktiv yanaşmanümayiş etdirirlər. Bunu nəzərə alaraq biz, əlbəttə, gələcəkfəaliyyətimizi planlaşdıracağıq. İşğal edilmiş ərazilər məsələsinəgəldikdə, şübhəsiz, azərbaycanlılar əvvəl yaşadıqları bütün işğalolunmuş ərazilərə qayıtmalıdırlar. Mənim yanaşmam həmişə belə olub.Azərbaycanlılar təkcə Dağlıq Qarabağın hüdudlarından kənarda,keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin hüdudlarından kənardayerləşən işğal edilmiş yeddi rayona deyil, o cümlədən əsrlərboyuyaşadıqları ərazilərə, torpaqlara qayıtmalıdırlar - ilk növbədə,Şuşaya, Xankəndiyə və azərbaycanlıların əsrlərboyu məskunlaşdığıdigər torpaqlara. Mən onu da demişəm ki, nizamlama barədə bizimtəsəvvürümüz Dağlıq Qarabağın erməni və azərbaycanlı əhalisininbirgə yaşamasından ibarətdir. Tarixən iş elə gətirib ki, artıq 200ildir erməni əhalisi bu torpaqlarda yaşayır. Ermənilərin ŞərqiAnadoludan və İrandan köçürülməsi tarixini biz hamımız bilirik.Lakin iş belə gətirib. Onlar 200 ildir orada yaşayırlar. Erməniəhalinin bundan sonra da orada yaşaması barədə bizim heç birplanımız yoxdur. Əksinə, mən həmişə demişəm ki, Azərbaycanda ermənimillətindən olan minlərlə vətəndaş yaşayır. Qonşu ölkələrdə dəermənilər və azərbaycanlılar birgə yaşayır və öz aralarında yaxşıdolanırlar. Bu, Dağlıq Qarabağda niyə mümkün olmasın? Bizimtəsəvvürümüz belədir. Azərbaycanlılar əvvəl yaşadıqları bütünərazilərə qayıtmalıdırlar. Erməni əhali də həmin torpaqdayaşamalıdır, özü də mehriban qonşuluq şəraitində. Biz müharibəninvurduğu yaraları sağaltmağa çalışacağıq.
-Yəni, belə çıxır ki, erməni hərbçilər işğal edilmişbütün ərazilərdən çıxarılmayınca Bakı dayanmayacaq.
-Biz Ermənistan tərəfindən onların yüksək rəhbərliyinin şəxsindəöhdəlik almalıyıq ki, qoşunları işğal olunmuş ərazilərdənçıxaracaqlar. Hələlik biz bunu eşitməmişik. Erməni rəhbərliyindənbu cür öhdəlik alınandan və bu, ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləritərəfindən təsdiq ediləndən dərhal sonra biz hərbi əməliyyatlarıdayandırmağa hazırıq. Bu şərtlə ki, erməni tərəfi də onlarıdayandırsın. Çünki atəşkəs üç dəfə pozulub və hər üçü ermənitərəfin təqsiri üzündən baş verib. Bilirsiniz ki, dünən kasetliraketlərlə atəşlər nəticəsində Bərdədə dörd dinc vətəndaş, ocümlədən 7 yaşlı qız həlak olub. Bərdə münaqişə zonası deyil. Yənibu, Vaşinqtonda razılaşdırılmış atəşkəsin kobud şəkildəpozulmasıdır. Bundan əvvəl Moskvada razılaşdırılmış atəşkəs eləertəsi gün ermənilər tərəfindən Ermənistan ərazisindən Gəncəyəballistik raket atılması yolu ilə pozuldu. Bunun nəticəsində 10nəfər həlak oldu. Gəncəyə ballistik raketlərlə ikinci hücumnəticəsində bu dinc şəhərdə daha çox, ümumilikdə isə 30-a yaxıninsan həlak oldu. Ona görə də atəşkəsə riayət edilməməsi bizimtəqsirimiz deyil. Buna görə erməni tərəfi indiyə qədər işğalaltında saxladıqları ərazilərdən çıxacaqları barədə öhdəlikgötürməlidir. Buraya Ağdam rayonunun bir hissəsi, Laçın rayonubütünlüklə və Kəlbəcər rayonunun bir hissəsi daxildir. Təbii ki, ohalda biz siyasi nizamlamaya keçməyə hazırıq. Siyasi nizamlama çoxaspektləri əhatə edəcək. Baza prinsipləri bizim tərəfimizdən qəbuledilib, ermənilər tərəfindən rədd edilib. Lakin Ermənistanın başnazirinin dünənki təcavüzkar bəyanatı onu göstərir ki, onlarvasitəçilərə bir söz deyir, özləri isə tamam başqa iş görürlər.
-Cənab Prezident, Siz yerində qeyd etdiniz ki, Bakı bazaprinsiplərinə əsasən sadiqdir. Bu prinsiplərin birinci bəndi DağlıqQarabağ ətrafındakı beş rayonun azad edilməsi barədə idi. Lakinhazırda beş rayondan dördü bilavasitə Azərbaycan Ordusu tərəfindəndemək olar ki, azad edilib. Belə çıxır ki, minimum baza prinsipləriya aktual deyil, ya da onlara müəyyən düzəliş edilməsinə ehtiyacvar.
-Bu, yenə də erməni tərəfin davranışından asılı olacaq.Bilirsiniz ki, sabah Cenevrədə Azərbaycanın və Ermənistanın Xariciİşlər nazirləri arasında danışıqlar olmalıdır. Erməni tərəfin bazaprinsiplərinə nə dərəcədə sadiq olduğunu orada görəcəyik. Bundansonra biz həmin prinsiplərin hazırda nə dərəcədə aktualolub-olmadığını artıq özümüz qiymətləndirəcəyik. Hərçənd, bu bir ayərzində mən dəfələrlə bəyan etmişəm ki, Azərbaycan bütövlükdə buprinsipləri qəbul edib, əlbəttə, orada bizi qane etməyən müəyyənməqamlar var. Birinci mərhələdə beş rayonun qaytarılmasının nəzərdətutulmasına gəldikdə isə, əlbəttə, indi bu, artıq aktual deyil. Onagörə ki, baza prinsiplərində ərazilərin qaytarılmasının növbəliliyimüəyyən edilmişdi. Birinci mərhələdə beş rayon, Kəlbəcər və Laçınrayonları ikinci mərhələdə. Sonra isə artıq azərbaycanlılarınDağlıq Qarabağ ərazisinə qaytarılması. Prinsip etibarilə, bütünməcburi köçkünlərin əvvəlki yaşayış yerlərinə qaytarılması. Bunagörə də biz birinci mərhələni praktiki olaraq başa çatdırmışıq. Busəbəbdən əgər indi erməni tərəfi baza prinsiplərinə sadiq olduğunubildirərsə, biz dərhal hazırda işğal altında olan Laçın, Kəlbəcərrayonlarının və Ağdam rayonunun bir hissəsinin Azərbaycanınnəzarətinə verilməsi barədə danışacağıq. Beləliklə, biz müəyyəndərəcədə vasitəçilərin də işlərini asanlaşdıracağıq. Ona görə ki,mühüm bəndlərdən biri artıq həyata keçiriləcək və bizim hansısaikinci mərhələni gözləməyimiz lazım olmayacaq. O mərhələ dərhalbaşlamalıdır. Əgər biz siyasi nizamlama barədə razılığa gəlsək,erməni qoşunları Kəlbəcər və Laçın rayonlarından, habelə Ağdamrayonunun bir hissəsindən dərhal çıxarılmalıdır.
-Siz artıq XİN rəhbərlərinin sabahkı görüşü mövzusunatoxundunuz, bütövlükdə Bakının gözləntilərini təsvir etdiniz. Lakindəqiqləşdirmək istərdim, hər halda, Bakı güman edir ki, ermənitərəfi konstruktivlik nümayiş etdirəcək və danışıqlar mücərrəd,uzun-uzadı deyil, daha konkret xarakter daşıyacaq.
-Düşünürəm ki, bəli, hər halda, biz buna ümid edirik. Hərçənd,erməni tərəfin aqressiv davranışı və onların beynəlxalq hüququkobud şəkildə pozması, Cenevrə konvensiyalarını pozması və hərbicinayətlər törətməsi, əlbəttə, onların nizamlama məsələsini konkretmüzakirə etməyə hazırlaşmasından xəbər vermir. Ona görə ki, dincşəhərlərə kasetli raketlərlə və döyüş sursatları ilə hücumlar hərbicinayətdir. Ermənilərin atəşləri nəticəsində bizim 69 dincvətəndaşımız həlak olub, 300-dən çox adam yaralanıb. Budur, ermənifaşizminin siması. Lakin, eyni zamanda, düşünürəm, döyüş meydanındaErmənistanı məğlub etməyimiz hər halda onlardan ötrü ciddi siqnalolmalıdır ki, onlar daha imitasiya fəaliyyəti apara, bizi, Minskqrupunun həmsədrlərini aldada, mahiyyət etibarilə məsələnin konkretmüzakirəsindən yaxa qurtara bilməzlər. Danışıqlar prosesinəgəldikdə isə, son bir il ərzində, hətta bir ildən də çox müddətdəpraktiki olaraq bu proses aparılmayıb. Bu, 1994-cü il atəşkəsanından sonra ilk dəfə idi. Ona görə ki, o vaxtdan bəri danışıqlarprosesi müxtəlif intensivliklə gedir, tərəflər baza prinsiplərininbəndlərini razılaşdırırdılar. Axı, bu prinsiplər göydən düşməyib.Bu prinsiplər Minsk qrupu tərəfindən, onun həmsədrləri tərəfindəntəklif edilmiş və münaqişə tərəfləri onları razılaşdırmışdılar.Əlbəttə, proses ləng gedirdi, lakin ümumiyyətlə, müəyyən tərəqqivardı. Amma Ermənistanda yeni hökumət hakimiyyətə gələndən sonrabirinci ildə onlar bizə və bildiyimə görə vasitəçilərə də vədlərverirdilər, ikinci ildə isə artıq açıq şəkildə özlərinin əslniyyətlərini nümayiş etdirdilər ki, onlar bircə qarış belə torpaqverməyəcəklər və üstəlik, bizi yeni ərazilər uğrunda yeni müharibəilə hədələyirdilər. Yeri gəlmişkən, bu sözləri onların müdafiənaziri deyib. Hazırda o, müdafiə naziri kimi həm öz xalqının, həmdə dünya ictimaiyyətinin nəzərində tamamilə hörmətdən düşüb. Məntəəccüblənirəm, necə olub ki, belə alçaldıcı məğlubiyyətdən sonrao, indiyə qədər istefa verməyib.
-Cənab Prezident, Siz qeyd etdiniz ki, Ermənistanın başnaziri son vaxtlar çox davakar bəyanatlar verir, bəyanatlarınritorikasının özü davakardır. Lakin bütövlükdə, onun sonuncu birneçə bəyanatını izləsək, əvvəlcə o deyirdi ki, bu münaqişənindiplomatik nizamlanması yolu yoxdur. İki gün bundan əvvəl deyib ki,Ermənistan ağrılı güzəştlərə hazırlaşmalıdır. Lakin dünən ritorikadəyişdi, Sizin dediyiniz kimi, daha davakar oldu. Siz necə hesabedirsiniz, bu, nə ilə bağlıdır?
-Bunu şərh etmək mənim üçün çətindir. Yəqin ki, Ermənistanın başnazirinin başına nələr gəldiyini qiymətləndirməkdən özümüsaxlayacağam. Yəqin ki, bu cür hərbi məğlubiyyət onun vəziyyətinətəsir göstərib. Əks halda, bu cür qeyri-ardıcıllığı necə izah etməkolar. Axı, bu qeyri-ardıcıl bəyanatlar və hərəkətlər, ilk növbədə,ölkənin rəhbəri kimi onun özü üçün tamamilə irrasional və zərərli,həm də onun ölkəsi üçün təhlükəli və zərərlidir. Çoxları sualverir, bu hərbi toqquşmalar nə üçün məhz indi baş verdi? Nə üçünəvvəl olmadı? Hətta Azərbaycana qərəzli münasibət bəsləyənlər vəErmənistanı açıq dəstəkləyənlər də özlərinə bu sualı verməyəməcburdurlar. Axı, 1994-cü il atəşkəs anından 26 il keçib. Bütün buillər ərzində toqquşmalar olub, qurbanlar olub, lakin belə miqyasdaolmayıb. Birdən-birə nə baş verib? Axı, Azərbaycanda heç nədəyişməyib. Mən 17 il nizamlamaya dair danışıqlar aparmışam.Ermənistanın əvvəlki iki prezidenti ilə biz baza prinsiplərininrazılaşdırılması üzrə kifayət qədər ciddi yol keçmişik. Buna görədə obyektiv müşahidəçilərə aydındır ki, təqsir bizdə deyil, təqsirErmənistanın baş nazirinin bu cür qeyri-adekvat, irrasional,təhlükəli davranmasındadır. Ermənistanın əvvəlki rəhbərlərindən heçbiri Azərbaycan xalqının ünvanına bu cür təhqiramiz çıxışları özünərəva görmürdü. Onların heç biri cinayətkar Dağlıq Qarabağ rejimininbaşçısı üçün Şuşada inauqurasiya təşkil etməyi özünə rəva görmürdü.Onların heç biri Cenevrə Konvensiyasını nümayişkaranə şəkildəpozmaqla lovğalanmır, Livan ermənilərinin Dağlıq Qarabağda, ocümlədən Şuşada məskunlaşdırılmasını nümayiş etdirmirdi. Onlarınheç biri qondarma "Dağlıq Qarabağ parlamenti"ni Xankəndidən Şuşayaköçürməyə hazırlaşmırdı və sair və ilaxır. Yəni, bütün bunlar başnazir Paşinyanın düşünülməmiş və təhlükəli fəaliyyətininnəticələridir. Onun ölkə daxilindəki bəyanatlarını şərhetməyəcəyəm. Lakin onun nizamlama ilə bağlı məsələlərdə etdikləriErmənistan üçün çox təhlükəlidir. Bu gün Ermənistan bunu aydıngörür. Buna görə düşünürəm ki, Minsk qrupunun həmsədrləri sabahErmənistanın xarici işlər nazirinin qarşısında məsələni dəqiqqoymalıdırlar. Başa düşürəm, o, çətin vəziyyətdədir. O, özrəhbərinin qeyri-adekvat davranışına görə cavab verməli olur.Həqiqətən o, acınacaqlı vəziyyətdədir. O, necəsə vəziyyətdənçıxmalı, sizin qeyd etdiyiniz kimi, bu qeyri-ardıcıl hərəkətləriizah etməli olacaq. Paşinyan gah ağrılı güzəştlərdən danışır, gahdeyir ki, məsələnin diplomatik həlli yoxdur, sonra deyir ki,kompromisə getməyə hazırdır, daha sonra deyir ki, Qarabağı axıraqədər müdafiə edəcək, gah deyir ki, Qarabağ Ermənistandır, sonradeyirdi ki, biz danışıqları Dağlıq Qarabağla aparmalıyıq. Yəni,bir-birini tamamilə qarşılıqlı istisna edən qeyri-adekvatlıqpalitrası. Buna görə də düşünürəm ki, sabah bu məsələlərin çoxuaydınlaşacaq.
-Siz artıq Minsk qrupunun fəaliyyətinə toxundunuz. Mənbelə bir aspekti dəqiqləşdirmək istərdim. Siz Azərbaycan xalqınasonuncu müraciətinizdə vasitəçiləri onların faktikifəaliyyətsizliyinə görə kifayət qədər sərt tənqid etdiniz. Bu, odeməkdirmi ki, Bakı Minsk qrupunun formatının dəyişdirilməsindəisrar edəcək? Bunu nə üçün soruşuram? Ötən həftə Prezident PutinMinsk qrupunun formatına yenidən baxılmasının mümkünlüyünü istisnaetməyib.
-Bu bir ay ərzində mən Minsk qrupunun fəaliyyəti barədədəfələrlə danışmışam və Azərbaycan xalqına müraciətimdə dedikləriməsl həqiqətdir. Axı, hər bir struktur, necə adlanmasından,kimlərdən ibarət olmasından asılı olmayaraq, əgər qarşısınaqoyulmuş məsələni yerinə yetirmirsə, özünün səmərəsiz olduğunuetiraf etməlidir. Axı, qarşıya qoyulmuş vəzifə yerinə yetirilməyib.Hərçənd, mən özümün bəzi müsahibələrimdə demişəm ki, Minsk qruputərəfindən nizamlamaya yönəlmiş cəhdləri tamamilə inkar edəbilmərəm. Ona görə ki, hər halda baza prinsipləri Minsk qruputərəfindən işlənib hazırlanmışdı. Onlar işləyirdilər, variantlartəklif edirdilər. Təkliflərin bəziləri ilə biz razılaşmırdıq,bəziləri ilə erməni tərəfi razılaşmırdı. Yəni, bu proses PaşinyanErmənistanda hakimiyyətə gələnədək davam etdi. Lakin səmərəlilik,nəticəlilik baxımından, əlbəttə, Minsk qrupu özünü doğrultmadı. Mənhəmsədrlərin fəaliyyətini nəzərdə tuturam. Özü də əgər Minskqrupunun həmsədrləri hansısa başqa ölkələr olsaydı, bunu hələonunla izah etmək olardı ki, o ölkələrin dünyada kifayət qədərtəsir qüvvəsi yoxdur, hətta BMT Təhlükəsizlik Şurasının onlarınözlərinin qəbul etdikləri qətnamələrini reallaşdırmaq üçün kifayətqədər nüfuzu yoxdur. Lakin Minsk qrupunun həmsədrləri BMTTəhlükəsizlik Şurasının üç daimi üzvü, üç nüvə dövləti olduğu haldaonların Ermənistana təzyiq göstərməsinin mümkün olmaması, əlbəttə,çoxlu suallar doğurur. Qrupun tərkibi məsələsinə gəldikdə, mən bubarədə artıq demişəm ki, Minsk qrupu 1992-ci ildə yaranıb. Onunnecə yaradıldığını bilmirəm. Üzvlərin seçilməsinin hansıprinsiplərə əsaslanması da mənə məlum deyil. Ancaq mən onu dademişəm ki, əgər bu gün biz hansısa təmas qrupu yaratsaydıq, onuntərkibi, əlbəttə, tamam başqa olardı. Orada regionda öz mövqeləriolan, potensialı olan, dünyada nüfuza malik olan ölkələr olardı.Əlbəttə, düşünürəm ki, hazırda həmsədr olan ölkələr də bəlkə qalabilərdi. Lakin bu sual, əlbəttə, mənə aid deyil. Ona görə ki, Minskqrupunun və onun həmsədrlərinin formalaşması mexanizmi və proseduruATƏT-in səlahiyyətlərinə aiddir. Mən hesab edirəm ki, münaqişəninizamlamaq üçün biz formal məsələlərdən yapışmamalıyıq. Minsk qrupuindiki kimi öz işini davam etdirə bilər. Ancaq praktiki olaraqsiyasi nizamlama səviyyəsinə çıxmaq üçün region ölkələri arasındaregional əməkdaşlığın hansısa yeni mexanizmləri barədə düşünməklazımdır. Fikrimcə, Prezident Putin bu barədə danışanda yəqin ki, oda bunları nəzərdə tuturdu.
-Yeri gəlmişkən, bəzi ekspertlər bununla əlaqədar 2+2formulunu təklif edirlər. Bu formul, belə deyək, rəsmi Bakı üçün nədərəcədə məqbuldur?
-İki tərəf Ermənistan və Azərbaycandır. Bəs o biri iki tərəfkimlərdir?
-Türkiyə və Rusiya.
-Bu, bizim üçün məqbul olardı. Ona görə ki, həm Rusiya, həm dəTürkiyə bizim qonşularımızdır. Bu ölkələrlə sıx qarşılıqlımünasibətlərimiz var. Bu ölkələrin öz aralarında yaxşı əməkdaşlıqpotensialı var. Təkcə son illərin tarixinə baxmaq kifayətdir.Türkiyə və Rusiya həm ikitərəfli gündəlikdəki bir çox məsələlərbarəsində, həm də regional təhlükəsizlik məsələlərində qarşılıqlıanlaşmanın yüksək səviyyəsinə nail olublar. Bunu Suriyada da,Liviyada da, beynəlxalq terrorizmə qarşı mübarizə ilə bağlıməsələlərin həllində də görürük. Enerji layihələri, iqtisadi,investisiya xarakterli layihələr də öz yerində. Əvvəllər, hələ bumünaqişə kəskinləşənə qədər mən hər zaman deyirdim ki, biz Türkiyəilə Rusiyanın yaxınlaşmasını həmişə alqışlamışıq. Hesab edirəm ki,bu, regional təhlükəsizliyin mühüm amilidir. Erməni separatizmininvə ekstremizminin bizdən ötrü, - təkcə bizdən ötrü deyil, regiondanötrü, - əsas təhlükə olduğunu nəzərə alsaq, hesab edirəm ki,Türkiyə ilə Rusiyanın səylərini birləşdirməsi regionun xeyrinəolardı, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin siyasi yolla nizamlanmasınısürətləndirə bilərdi.
-Cənab Prezident, Siz dəfələrlə demisiniz ki,münaqişənin nizamlanmasında irəliləyiş olması üçün vasitəçilərErmənistana qarşı hansısa formada sanksiyalar tətbiq etməlidirlər.Sizin fikrinizcə, bu sanksiyalar nədən ibarət olabilər?
-Bəli, siz haqlısınız. Mən bu barədə danışmışam. Özü də təkcəindi yox. Mən bu barədə çoxdan danışıram. Lakin təəssüf ki, mənimçağırışlarım cavabsız qalır. Hansı sanksiyalar tətbiq ediləbilərdi? O sanksiyalar ki, Ermənistanı BMT Təhlükəsizlik Şurasınınqətnamələrini yerinə yetirməyə və işğal edilmiş ərazilərdənqoşunları çıxarmağa məcbur etsinlər. Məsələn, İraq Küveyti işğaledəndən sonra İraqa qarşı tətbiq edilmiş sanksiyaları götürməkolar. Axı, beynəlxalq hüquq baxımından təxminən eyni hadisə başverib. Küveytin beynəlxalq aləmdə tanınmış ərazisi İraq tərəfindənişğal edilmişdi, hərbi cinayətlər törədilmişdi, etnik təmizləməaparılmışdı. Yalnız dünya birliyinin vaxtında reaksiya verməsinəticəsində bu işğal dayandırıldı, özü də qısa vaxtda. Daha sonraİraqa iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildi, silah satışına embarqoqoyuldu, İraqın ərazisi uçuşların qadağan edildiyi zonaya çevrildi,insanlığa qarşı cinayətlər törətmiş hərbi canilər məhkəməyə cəlbedildi, mühakimə olundu. Ermənistana münasibətdə də bu cürsanksiyalar tətbiq edilməli idi. Mən əminəm ki, hətta busanksiyalardan biri tətbiq olunsa idi, münaqişə çoxdan həlledilərdi. Sadəcə, bu sanksiyaları tətbiq etmək üçün siyasi iradə vəistək yox idi. Çox ehtimal ki, belə bir mövqeyə üstünlük verilirdi- təki vəziyyət daha da kəskinləşməsin, gəlin hər şeyi olduğu kimisaxlayaq.
-Münaqişə donduruldu?
-Əlbəttə, donduruldu. Hərçənd hamı başa düşürdü ki, bu, əbədidavam edə bilməz. Hamı bunu hələ 10 il əvvəl başa düşürdü. Rusiya,ABŞ və Fransa prezidentləri bəyanatlarla çıxış ediblər, özü dədəfələrlə. Onlar aydın şəkildə deyirdilər ki, status-kvoqəbuledilməzdir. Yaxşı, biz bunu alqışladıq. Yadımdadır, bu, bizdəbəyənildi və mən də bunu şərh etdim. Bəs sonra nə oldu? Sonra butezisdən tədricən uzaqlaşmağa başladılar, onu artikulyasiyaetmədilər və yeni tezis fikirləşib tapdılar ki, status-kvo davamlıdeyil. Axı, bunlar tamamilə fərqli məsələlərdir. Axı, biz bunugözəl başa düşürük. Deməli, həmsədr ölkələr Ermənistana hətta hərhansı siyasi təzyiq göstərmək cəhdindən də geri çəkildilər.Status-kvonun davamlı olmadığını hamı bilirdi. Son hadisələr dəbunu göstərdi. Buna görə bir daha deyirəm, münaqişəni tezliklə həlletmək üçün, - hələ gec deyil, - sanksiyalar lazımdır. Düşünürəm ki,həmsədr ölkələr təcavüzkarı işğal olunmuş torpaqlardan getməyəməcbur etmək üçün ona hansı sanksiyalar tətbiq edilə biləcəyibarədə ciddi fikirləşməlidirlər.
-Siz necə hesab edirsiniz, bir ay davam edən hərbi fazamüddətində həmsədr ölkələr bitərəfliyi tam qoruyub saxlayabiliblərmi?
-Bilirsinizmi, mən bu barədə öz mülahizələrimi bildirmişəm vədemişəm ki, əlbəttə, hər bir ölkənin, o cümlədən Azərbaycanın da özxarici siyasət prioritetləri ola bilər. Biz bəzi ölkələrlə daha sıxmünasibətdəyik, bəziləri ilə münasibətlərimiz o qədər də sıx deyil,bəzi ölkələrlə münasibətlərimiz tarixi amillərə, başqaları iləmünasibətlərimiz daha praqmatik amillərə əsaslanır. Buna görə dəhəmsədr ölkələrdə çox strukturlaşdırılmış və fəal erməniicmalarının mövcud olmasına biz həmişə anlaşıqlı münasibətbəsləmişik. Amerikada da, Fransada da, Rusiyada da. Biz hətta buvəziyyəti təhlil edəndə onların qərarların qəbuluna daha çox haradatəsir etmək imkanını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirik. Buna görəbiz həmin amili həmişə nəzərə almışıq və indi də nəzərə alırıq.Birinci mərhələdə, hərbi toqquşmaların ilk günlərində bəzi sapmalarbizdə bitərəfliyə şübhə oyadırdı, indi isə düşünürəm ki, bütünbunlar qaydaya düşüb. Həmsədr ölkələrin ali rəhbərliyi ilə məniməlaqələrim, habelə əminəm, - Azərbaycanın aldığı beynəlxalq dəstək,- indi gördüyümüz bitərəfliyə gətirib çıxarıb. Bir daha deyirəm,kimin ürəyində nə varsa, bu, bizim işimiz deyil. Lakin beynəlxalqhüququn normalarına və bitərəfliyə riayət edilməsi baxımından,əlbəttə, vasitəçilər buna əməl etməlidirlər. Əks halda onlar,sadəcə, vasitəçi olmaq imkanını itirərlər.
-Nizamlamaya qərəzsiz yanaşmalıdırlar.
-Tamamilə doğrudur. Ona görə ki, vasitəçi qərəzsiz olmalıdır. O,emosiyalarını evdə qoymalı, ya da ikitərəfli formatı tərk etməli,nizamlama çərçivəsində isə ona ATƏT-in verdiyi mandatı vəmünaqişəni Azərbaycanın və ya Ermənistanın istəyinə uyğun şəkildədeyil, beynəlxalq hüququn tələb etdiyi qaydada nizamlamaq arzusunuəsas götürməlidir.
-Siz nisbətən yaxın vaxtlarda bəyan etmisiniz ki, DağlıqQarabağda heç bir referendum olmayacaq. Bu, prinsip etibarilə təzəreallıqdır. Bu, o deməkdirmi ki, məsələn, Azərbaycan öz mövqeyinidəyişib və ya ilkin mövqeyini bir qədər sərtləşdirib.
-Bilirsinizmi, artıq 17 ildir ki, mən bu barədə danışıram,vasitəçilər də bunu bilirlər. ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərimənim mövqeyimi bilirlər. Bu illər ərzində mən neçə həmsədrindəyişdiyini, həmsədr qismində neçə diplomatın dəyişdiyini artıqxatırlamıram. Lakin onlar hamısı təsdiq edə bilər, mən həmişədemişəm ki, Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda tanınmış ərazilərindəheç vaxt heç bir referendum olmayacaq. Üstəlik, əgər bazaprinsiplərinə nəzər salsaq, orada da referendum sözü yoxdur. Oradairadə ifadəsi ilə bağlı, təyini-müqəddərat ilə bağlı müəyyənifadələr var. Lakin biz həmişə demişik ki, bəli, təyini-müqəddəratbeynəlxalq hüququn mühüm prinsipidir, ancaq o, ölkənin ərazibütövlüyünü poza bilməz. İkincisi, ölkənin ərazi bütövlüyü həminölkənin razılığı olmadan dəyişdirilə bilməz. Ona görə də indikihalda bir müsahibəmdə dediyim sözlər mənim mövqeyimi tamamilə əksetdirir, bu, sirr deyil. Təbii ki, mən indi də eyni mövqedəyəm, bizAzərbaycan ərazisində ikinci erməni dövləti yaradılmasına imkanverməyəcəyik. Əgər kimsə ermənilər üçün ikinci dövlət yaratmaqistəyirsə, qoy, öz ərazisinin bir hissəsində yaratsın.
-Cənab Prezident, son vaxtlar Ermənistanın rəhbərləritez-tez, bilmirəm bunu necə adlandıraq, şantaja başlayır, bəyanedirlər ki, əgər hərbi faza davam etsə, Ermənistan Dağlıq Qarabağınmüstəqilliyini tanıyacaq. Bu halda onlar özləri onu hələ indiyəqədər tanımayıblar. Hələlik yalnız bəyan edirlər. Lakin bununlabelə, onlar ümidlərini itirmirlər ki, hansısa ayrı-ayrı ölkələr,beynəlxalq təşkilatlar müxtəlif ifadələrlə, xilas olmaq və sairxatirinə Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanıyacaqlar. Siz necəhesab edirsiniz, Yerevan tərəfindən belə tanıma nə dərəcədəgözlənilir və bu, münaqişənin nizamlanmasında hansı nəticələrəgətirib çıxara bilər?
-Sizin bu sualınız Ermənistanın indiki hakimiyyət orqanlarınınqeyri-ardıcıl və qeyri-səmimi olmasına bir daha dəlalət edir. Onagörə ki, onlar özləri Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanımadığıhalda, istəyirlər ki, başqa ölkələr bunu etsinlər. Vəziyyətkəskinləşəcəyi halda onların Dağlıq Qarabağın müstəqilliyinitanıyacaqları barədə daimi şantaj və hədələri yenə də küy-kələkoldu. Hərbi qarşıdurma bir aydan çoxdur ki, davam edir. Bəs nə üçünonlar indiyə qədər Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanımayıblar?Bunu etmək çox asandır. Qoy bəyan etsinlər ki, onu tanıyırlar.Onların siyasətinin bütün mahiyyəti də məhz bundadır. Onlaronilliklər boyu həmişə cəhd ediblər, - təəssüf ki, bəzən başqaölkələrin arxasında gizlənməyə nail olublar, - onlarınproblemlərini onların əvəzinə başqa ölkələr həll etsinlər. Müasirerməni dövlətinin ideologiyası da, əslində, bundan ibarətdir. Buideologiyanın çox dərin tarixi kökləri var. Bütün tarixboyu beləolub. Son 200 ilin tarixini, Qafqazın tarixini izləsək, onlarınucbatından neçə müharibə baş verməsini, onların başqa ölkələr üçünneçə təxribat yaratmasını görərik. Sonra isə kolluğa qaçaraq vəkimlərinsə arxasında gizlənərək başqa xalqların qanınınaxıdılmasının və qarşıdurmanın bəhrələrini görürdülər. OnlarınQafqaza gəlib çıxmalarının tarixini biz çox gözəl bilirik. Qafqazregionunda tarixən erməni etnosu olmayıb. Onlar buraya necə gəlibçıxıblar – məhz belə yolla, hiyləgərliklə, məkrliliklə, necədeyərlər, ilanı başqasının əli ilə tutmaq cəhdləri ilə. Onlar indidə eyni hərəkətləri edirlər. Buradan mən onlara, necə deyərlər,cavab çağırışı edirəm – Dağlıq Qarabağı tanıyın. Bu gün tanıyın.Yeri gəlmişkən, bu barədə nisbətən yaxın vaxtlarda demişəm, qoy, bugün tanısınlar. Lakin başqa ölkələrin bunu etməsini xahiş etməkyenə də Ermənistan rəhbərliyinin qeyri-adekvatlığından və onunsiyasi savadının çox aşağı səviyyədə olmasından xəbər verir. Onagörə ki, əgər Ermənistan rəhbərliyi beynəlxalq siyasətinəsaslarından azacıq da olsa, baş çıxarsaydı, anlayardı ki, bu gün,biz Dağlıq Qarabağ ilə vahid dövlət çərçivəsində və digərbeynəlxalq strukturlar çərçivəsində BMT-yə daxil olandaAzərbaycanın ərazi bütövlüyü bütün dünya tərəfindən hamıya məlumfakt kimi etiraf edilib. Axı, Qoşulmama Hərəkatı - 120 ölkəAzərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəkləyib.Avropa İttifaqına 27 ölkə daxildir. Avropa İttifaqı ilə bizimimzaladığımız sənəddə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, sərhədlərintoxunulmazlığı və suverenliyi dəstəklənib. Bunlar təqribən 150 ölkədeməkdir. Buraya İslam Əməkdaşlıq Təşkilatını da əlavə etsək, -düzdür, orada Qoşulmama Hərəkatının üzvləri olanlar da var,olmayanlar da, - budur dünya birliyi. Ermənistanın ucbatından, onunistəyinə görə, onun Dağlıq Qarabağı tanımaq şıltaqlığına görəAzərbaycan ilə münasibətləri korlamaq, özü də, sadəcə, korlamaqdeyil, deyərdim ki, bu, hər hansı ölkə ilə diplomatik münasibətləridərhal pozmağa gətirib çıxarar. Kim belə addım atacaq? Sadəcə, heçkim bunu etməyəcək. Xüsusən ona görə ki, ermənilər özləri onutanımırlar. Özü də elə bir vaxtda ki, onlar BMT TəhlükəsizlikŞurasının qətnamələrinə əsasən təcavüzkardırlar. Buna görə dədeyərdim ki, bu hərəkət onların növbəti ləyaqətsiz cəhdidir, yenəbaşqasının hesabına öz istəklərinə nail olmağa çalışırlar.
-Siz çox yaxşı dediniz. Rusiya münaqişə zonasına hərbimüşahidəçilər göndərilməsini təklif etmişdi. Baş nazir Paşinyan,prinsip etibarilə sülhməramlıların münaqişə zonasına daxilolmalarına razılaşdı və bunların rusiyalı sülhməramlılar olmasınıistisna etmədi. Yəni, bir növ kazus alınır: hərbi müşahidəçilər,yoxsa sülhməramlılar? Ümumiyyətlə, bu məsələ barədə rəsmi Bakınınmövqeyi necədir?
-Bu bənd baza prinsiplərində əks olunub. Lakin biz onu heç vaxtciddi müzakirə etməmişik. Ona görə ki, sadəcə, biz həmin bəndəçatmamışıq. Regiona sülhməramlıların göndərilməsi nizamlamanınsonuncu mərhələsində, işğalın nəticələri aradan qaldırılanda, işğaledilmiş ərazilər qaytarılanda, qaçqınlar Dağlıq Qarabağa qayıdandaplanlaşdırılırdı. Bəli, erməni və azərbaycanlı əhalinin birgəyaşamasını təmin etmək üçün birinci mərhələdə ayırıcı qüvvələrlazım olacaq. Lakin baza prinsiplərində həmin qüvvələrin hansımüddətə göndəriləcəyi, onların hansı ölkələrdən olacağı barədəgöstərişlər yox idi. Yəni, sadəcə, ona görə ki, biz o bəndəçatmamışdıq. Biz əvvəlcə sazişin əsas bəndlərini razılaşdırmalıidik. Ermənistanın baş nazirinin münaqişə zonasında sülhməramlılarolmasını istədiyini bəyan etməsinə gəldikdə isə, əvvələn, bu, onunişi deyil. Ona görə ki, biz münaqişə zonası deyəndə başa düşməklazımdır ki, bu, Azərbaycanın ərazisidir. Əgər biz AzərbaycanlaErmənistanın sərhədində sülhməramlılardan danışırıqsa, bu, başqaməsələdir. Bəli, amma indi, mən belə başa düşürəm ki, Azərbaycanərazisi haqqında danışırlar. Buna görə də, təbii ki, həlledici sözübiz deməliyik, çünki bu mövzu geniş müzakirə edilməyib. Məncə, bubarədə danışmaq hələ tezdir. Lakin öz tərəfimdən qeyd etməkistərdim ki, bu barədə danışanda, əvvələn, başa düşmək lazımdır ki,ehtimal edilən müşahidəçilərin mandatı necə olacaq, onlar haradadislokasiya ediləcək. Başa düşmək lazımdır ki, təmas xətti yoxdur,buna görə də dislokasiya yerləri harada olacaq.
Ermənistan beynəlxalq hüququ pozur, atəşkəsi pozmaqda davamedir, bizim şəhərlərimizi atəşə tutur. Bu yaxınlarda "Euronews"kanalında bir reportaj verilirdi. Orada raketin necə uçması aydıngörünürdü. Özü də raket hərbi mövqelərə deyil, bizim şəhərlərəuçur. Buna görə də sülhməramlılar harada yerləşəcək, onlarınmandatı necə olacaq, şəxsi heyəti, sayı, silahları, funksiyaları nəolacaq, onların təhlükəsizliyini kim təmin edəcək? Buna görə dəbütün bu məsələlərin çox diqqətlə öyrənilməsi tələb olunur vəyalnız bundan sonra deyə bilərik ki, bəli, biz buna razıyıq və yarazı deyilik. Ona görə bu sual hələ tezdir.
-Bütövlükdə, indiki vaxtda Azərbaycan, Ermənistan vəRusiya hərbçiləri atəşkəsin monitorinqinin hər hansı mexanizminimüzakirə edirlərmi?
-Xeyr. İndi belə müzakirələr aparılmır.
-Siz Ermənistanın baş naziri ilə Qarabağ barəsindədanışıqlar aparılması üçün Moskvaya gəlməyə hazırsınızmı və hansışərtlərlə?
-Mən belə dəvət almamışam. Üçtərəfli görüşlərdə dəfələrləiştirak etmişəm, lakin Ermənistanın, Azərbaycanın və Rusiyanınrəhbərlərinin - prezidentlərinin iştirakı ilə. Amma PaşinyanErmənistanda hakimiyyətə gələndən sonra bu cür görüşlər olmayıb.Ermənistanın əvvəlki prezidentləri ilə belə görüşlər olub. Mənhəmin görüşlərdən heç vaxt boyun qaçırmamışam. Hesab edirdim ki, bugörüşlər çox müsbətdir. Ona görə ki, Rusiya Minsk qrupunun həmsədrikimi nizamlamada xüsusi rol oynayır. Çünki Rusiya həm də tarixənistər Ermənistanla, istərsə də Azərbaycanla həmişə sıx əlaqəsaxlayır və bu gün siyasi, iqtisadi qarşılıqlı əlaqələr baxımındanRusiya Azərbaycanla və Ermənistanla çox fəal əməkdaşlıq edir, bizimqonşumuzdur. Buna görə, əlbəttə, belə görüşlərin çoxu Rusiyaərazisində keçirilib. Paşinyanın dövründə isə belə görüşlərolmayıb. Ermənistan rəhbərliyinin qeyri-adekvatlığını nəzərə alsaq,indi həmin görüşlərin nə dərəcədə səmərəli olacağını bilmirəm.Lakin əgər belə təklif daxil olarsa, biz ona həmişə müsbət mövqedənbaxmışıq və baxacağıq.
-Yəni, belə dəvət olarsa, Siz gəlməyəhazırsınızmı?
-Bəli. Özü də, siz dediyiniz kimi, heç bir şərtsiz. Buna sübutodur ki, sabah bizim Xarici İşlər nazirləri Cenevrədə, yenə hərhansı şərtlər olmadan görüşəcəklər. Üstəlik, demək istəyirəm ki,hələ münaqişə başlayan vaxt bizim Xarici İşlər naziri, - onun Minskqrupunun həmsədrləri ilə görüşmək üçün Cenevrəyə səfəriplanlaşdırılmışdı, - o, oraya getdi. Ermənistanın xarici işlərnaziri isə bir həftə əvvəl, oktyabrın əvvəlində oraya getməli idi,imtina etdi. Humanitar atəşkəs məsələsini razılaşdırmaq üçün xariciişlər nazirlərinin görüşü barədə Moskvadan təklif alınanda da bizimXarici İşlər naziri Cenevrədən oraya uçdu. Yəni, biz heç bir şərtqoymuruq. Amma mən yenə çox şübhə edirəm ki, Ermənistanın indikihakimiyyəti nizamlanma üzrə konstruktiv işə qabil olsun.
-Erməni tərəfin bəyanatlarına qayıtsaq, baş nazirPaşinyan daim deyir ki, Türkiyənin xüsusi təyinatlıları, türkiyəlihərbçilər Azərbaycana, belə deyək, sadəcə, kömək etmirlər, onlarhərbi fazaya fəal cəlb ediliblər. İndi belə fikirlər də əlavəolunub ki, münaqişənin hərbi fazasının həllində pakistanlı xüsusitəyinatlılar Azərbaycana fəal kömək edirlər. Siz bu bəyanatlarınecə şərh edərdiniz və ümumiyyətlə Sizin fikrinizcə, hazırdanizamlamada Türkiyənin rolu nədən ibarətdir və perspektivdə bir rolnədən ibarət ola bilər?
-Bu, Paşinyanın növbəti yalanıdır. Onu da deməliyəm ki,Ermənistanın əvvəlki prezidentləri ilə mənim ünsiyyətim zamanı bunaoxşar heç bir hal olmayıb. Bəli, biz düşmənlərik, biz bir-birimizəqarşı müsbət əhvalda ola bilmərik, lakin danışıqlar masasıarxasında heç vaxt belə ağ yalan olmayıb. Sadəcə, beləinsunasiyalar da olmayıb. Bunlar hamısı yalandır. Burada Türkiyəninheç bir xüsusi təyinatlısı yoxdur. Bu barədə dəfələrlə demişəm,buna ehtiyac da yoxdur. İndi onun ağzı o qədər qızışıb ki, guyahansısa pakistanlı xüsusi təyinatlılar var. Yeri gəlmişkən, bunagörə məncə etiraz notası da alıb. Bu, cəfəngiyatdır, belə şeyyoxdur. Bu, əvvələn, üçüncü tərəfləri münaqişəyə cəlb etmək,münaqişəni beynəlmiləlləşdirmək və özünün alçaldılmış vəziyyətiniört-basdır etmək cəhdləridir. Guya döyüş meydanında vuruşanAzərbaycan deyil, Türkiyənin və Pakistanın xüsusi təyinatlılarıdır.O, cəfəngiyat danışır. Bu yaxınlarda deyib ki, guya AzərbaycanınSuriyadan gətirdiyi terrorçular Rusiya ərazisinə soxulub vəQroznıda terror aktı törədiblər. Başa düşün, bu ki, tamamiləcəfəngiyatdır. Rusiyanın xüsusi xidmət orqanları bu terror aktınıkimin təşkil etdiyini yəqin ki, bilirlər. Bundan əvvəl Paşinyandeyirdi ki, Türkiyənin F-16 təyyarəsi Ermənistana məxsus Su-25təyyarəsini vurub. Hamı bilir ki, bu, yalandır. Bütün bunları həmRusiya, həm də digər həmsədr ölkələr izləyirlər. İndi biztexnologiyalar əsrində yaşayırıq. Heç nəyi gizlətmək mümkün deyil.O deyəndə ki, Gəncəyə ballestik raketləri Ermənistan atmayıb, bu,sadəcə, axmaqlıqdır. Ona görə ki, hər hansı ballestik raketinburaxılması izlənilir. Bu raketin haradan buraxılmasını, ona hansıdöyüş tapşırığı verilməsini Rusiya da çox gözəl bilir, Amerika da,Fransa da. Bu döyüş tapşırığının hədəfi yaşayış məhəlləsi idi.İkinci dəfə də yaşayış məhəlləsi oldu. Gəncədə bizim heç bir hərbibazamız, heç bir hərbi şəhərciyimiz yoxdur. Axı, o, yalan deyir. Budəhşətli dağıntı kadrlarını biz yox, yüzlərlə xarici jurnalistçəkəndə, xarici diplomatlar birbaşa dağıntılar yerindən müsahibəverəndə də Paşinyan yalan deyir. Deyir ki, bunu edən Ermənistandeyil. Bəs kimdir? Biz özümüz Gəncəyə zərbə endirmişik?Yalançılığın, ən başlıcası, axmaqlığın dərəcəsini təsəvvüredirsinizmi? Bunu hər bir adekvat insan başa düşməli idi, bunugizlətmək mümkün deyil. Buna görə də onun pakistanlı, türkiyəlixüsusi təyinatlılar barəsində dedikləri növbəti sərsəmlikdir. Sabahdeyər ki, biz ərazilərimizi azad etmək üçün buraya marslılarıgətirmişik. Ondan nə desəniz gözləmək olar.
-Hər halda, münaqişənin nizamlanmasında Türkiyəninsonrakı rolunu dəqiqləşdirmək istərdim.
-Bəli, nizamlamada Türkiyənin rolunu görürük, səmərəli roldur.Türkiyə bizə qardaş dövlətdir. Türkiyə dünyada yeganə ölkədir ki,Cənubi Qafqazın üç ölkəsi ilə onun dövlət sərhədləri var. HazırdaTürkiyə təkcə regional problemlərlə bağlı bir sıra məsələlərdədeyil, həm də qlobal planda həlledici söz sahibidir. Türkiyə həm dətamamilə müstəqil xarici siyasət yürüdür. Mənim bildiyimə görə buda, hamıya komanda verməyə adət edənləri çox qıcıqlandırır. Türkiyəbizim etibarlı tərəfdaşımız, Azərbaycanın dostu, həm də Rusiya iləçox sıx münasibətləri olan ölkə kimi, zənnimcə, hökmən mühüm roloynayacaq. O, artıq indi həmin rolu oynayır. Rusiya və Türkiyəprezidentləri, bu ölkələrin Xarici İşlər nazirləri, Müdafiənazirləri daim əlaqə saxlayırlar, bu məsələləri müzakirə edirlər.Bu, onu göstərir ki, Türkiyə artıq cəlb olunub, Ermənistanın nəqədər xoşuna gəlməsə də. Lakin, mən əminəm, Ermənistan bunu etirafetməyə və bununla razılaşmağa məcbur olacaq.
-Cənab Prezident, hər halda belə bir risk varmı ki,Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münaqişə genişlənərək daha böyükregional münaqişəyə çevriləcək, ona iri dövlətlər dəqoşulacaq?
-Səmimi desək, bunu tam istisna edə bilmərəm. Lakin öztərəfimdən deməliyəm ki, biz buna gətirib çıxara biləcək hər hansıhərəkətlər etməyəcəyik. Bu münaqişəni beynəlmiləlləşdirə biləcəkheç bir təxribat olmayacaq. Bu, bizə lazım deyil. Son bir aydadəfələrlə demişəm ki, biz bunun əleyhinəyik. Bütün ölkələri təmkinnümayiş etdirməyə, müdaxilə etməməyə çağırmışam. Mən şadam ki, belədə olur. Hərçənd Ermənistanın münaqişəni beynəlmiləlləşdirmək üçündaimi cəhdləri, Ermənistan rəhbərliyinin Rusiyadan az qalaErmənistan tərəfində döyüşmək üçün Rusiya qoşunlarını göndərməkbarədə daimi xahişləri məhz mənim dediyim ilanı özgə əli ilə tutmaqməsələsidir. Buna görə əminəm ki, region ölkələri, həm Rusiya, həmTürkiyə, həm İran, həm də Gürcüstan, - təbii ki, Azərbaycanın buölkələrlə etimada əsaslanan sıx tarixi, mədəni, siyasimünasibətləri var, - təcavüzkarın dəyirmanına su tökən hər hansıhərəkətlərdən çəkinəcəklər.
-Bu yaxınlarda Prezident Putin bəyan etdi ki, indikieskalasiyanın gedişində hər iki tərəfdən ölənlərin ümumi sayıtəqribən beş min nəfərdir. Siz də olan rəqəmlər də belədir, yoxsaonlar bir qədər fərqlənir?
-Mən demişdim ki, biz həlak olan hərbi qulluqçuların sayınımünaqişə, müharibə başa çatandan sonra açıqlayacağıq. Müharibə başaçatdıqdan sonra. Dinc sakinlərə gəlincə, biz məlumatları dərcedirik. Mən sizə dedim: 69 nəfər həlak olan və 300-dən çox yaralıvar. İtkilərə gəlincə, mən bizim fərziyyələrə görə Ermənistanınhansı itkiləri ola biləcəyini deyə bilərəm.
-Maraqlı olardı.
-Baxın, hətta tam riyazi cəhətdən. 256 tank məhv edilib, bu,dünənki gün üçün olan məlumatdır. Hər gün bu rəqəm artır.Hesablayın, orada hərəsində 3-4 nəfər var. Bu, artıq təxminən minnəfər. Sonra 50-dən çox piyadaların döyüş maşını məhv edilib. Oradatəxminən neçə nəfərin olduğu aydındır. Yüzlərlə artilleriyatopları. Hər birində bir neçə nəfər. 6 ədəd S-300 qurğusu, 40-ayaxın "Osa", "TOR", "KRUQ", "KUB" zenit-raket kompleksləri. 400,bəlkə də 400-dən çox yük maşını, onların böyük hissəsi məhv edilib,həm hərbi qulluqçularla, həm də döyüş sursatı ilə birgə. Əgərbunları hesablasaq, hələ nə qədər səngərlərdə məhv edilib. Axı, bizbu səngərləri, təmas xəttini keçmişik. Bu kadrlar internetdə var.Yəni, bizim məlumata görə, təkcə erməni tərəfinin itkisi 5 min vədaha çox ola bilər, yaralananlar isə müharibədə bir qayda olaraq,2-3 dəfə çox olur. Bizim itkilərə gəlincə, mən yenə dedim ki, bizonları sonra açıqlayacağıq. Lakin deməliyəm ki, onlar xeyli azdır.Silahlı toqquşmanın xarakteri, mürəkkəb relyef və ermənilərin 30 ilərzində qurduqları istehkamlar nəzərə alınarsa, hesab edirəm ki,hər bir insan həyatı dəyərlidir, lakin bütün bunlarla bərabər,bizim itkilərimiz minimaldır.
-Bu mövzunu davam etdirmək istərdim. Bəzi hərbiekspertlər hesab edirlər ki, Azərbaycan, belə deyək, hərbiəməliyyatların aktiv fazasında pilotsuz uçuş aparatlarından fəalistifadə edilməsi hesabına həlak olanların sayını minimumaendirməyə müvəffəq olub. Hətta bəziləri, elə ABŞ-dan olan hərbiekspertlər hesab edirlər ki, bu, XXI əsrdə döyüş əməliyyatlarınınaparılmasının yeni modelidir. Əks-hücum aparılarkən dronlarınxeyrinə seçim edilməsi nə ilə bağlı idi?
-Bilirsiniz, Azərbaycan Ordusunun arsenalı təkcə dronlardanibarət deyil, bizdə Rusiya, Belarus, İsrail istehsalı olan müasirhava hücumundan müdafiə sistemləri, bir neçə çarpaz hava hücumundanmüdafiə sistemləri var. Onlar Ermənistan ərazisindən göndərilənraketlərin çox hissəsini vurur. Təəssüf ki, biz həmin raketlərinhamısını vura bilmirik. Bizdə ən müasir zirehli texnika var,modernləşdirilmiş "T-72" tankları, ən müasir "T-90" tankları,piyadaların döyüş maşınları və sair, müasir uzaqvuran artilleriyasilahları var. İndi bu, heç kəs üçün sirr deyil. "Polonez", "Lora","Ekstra", "Qasırğa" raketləri və sairə. Yəni, biz ordumuzunsilahlanmasına birtərəfli yanaşmamışıq. Lakin müharibəaparılmasının müasir metodları, əlbəttə, 1990-cı illərdə olanmetodlardan fərqlənir. Buna görə də pilotsuz aviasiya bizim döyüşqabiliyyətimizin mühüm amilidir, xüsusən, bu cür möhkəmlənmişrayonların olması nəzərə alınmaqla. İnanın ki, hətta biziminternetdə nümayiş etdirdiyimiz kadrlar da, əslində, baş verənlərləmüqayisədə çox cüzi hissədir. Bunlar bizim göstərəbildiklərimizdir. Aşkar görünür ki, onlar orada qazılıbyerləşdirilib. Sanki hansısa gəmiricilərdir. Onlar orada hər yeriqazıblar. Aralarında yollar olan, uzunluğu kilometrlərlə ölçüləntunellər var. Siçovul yuvalarına oxşayır. Səs eşidən kimi orayagirirlər. Hər bir artilleriya topunun "siçovul yuvası" var. Bunagörə müasir texnika olmasa, bunları məhv etmək çox çətin olardı vəbu, çox böyük insan tələfatına gətirib çıxarardı. Biz neçə "Qrad"qurğusunu məhv etmişik. İndiki halda pilotsuz aviasiya - həmTürkiyə dronları, həm də İsrail dronları, əlbəttə, bizə çox köməkedir. Biz azı altı ədəd "S-300" zenit-raket kompleksini məhvetmişik. Üstəgəl müasir pilotsuz uçuş aparatları. Onlar özlərizərbə endirir, özləri kəşfiyyat aparır, həm də zərbə vuranartilleriyanın koordinatlarını verirlər. Buna görə, əlbəttə, bu,bizim uğurumuzun mühüm amilidir. Lakin dediyim kimi, torpaqlarımızıAzərbaycan əsgərləri və zabitləri azad edirlər, bu torpaqlardabayrağımızı qaldırırlar. Buna görə bütün bunlar bizim sərvətimizdirvə təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Ordusu ən yüksək döyüşqabiliyyətli ordulardan biri hesab edilir. Mən bilirəm ki, bumüharibədən sonra bu təcrübə öyrəniləcək. Ümumiyyətlə, bu təcrübəhərbi quruculuq üzrə gələcək fəaliyyəti planlaşdıran çox ölkələrüçün, hətta bizim üçün də faydalı olacaq. Bu yaxınlarda MüdafiəNazirliyində hərbçilərlə müşavirə keçirirdim, orada dedim ki, bizuğurlarımızla yanaşı, nöqsanlarımızı da təhlil etməliyik vəgələcəkdə hərbi texnika alanda indi bizə lazım olan, amma, sadəcə,anbarlarda qalmış texnikanı almamaq təcrübəsini əsasgötürməliyik.
-İstifadə edilməmiş qalıb?
-Bəli.
-Cənab Prezident, Siz qeyd etdiniz ki, eskalasiyanınindiki fazasında erməni tərəfinin dinc şəhərləri atəşə tutmasıhalları tez-tez baş verib. Gəncənin iki dəfə şiddətli atəşətutulması, Bərdənin dünən atəşə tutulması, həlak olanların ümumisayı 70 nəfərə yaxındır, - bu, döyüş əməliyyatları zonasındankənarda yaşayan şəxslər üçün lap çoxdur, - və 300-dən çox yaralı.Lakin, eyni zamanda, Bakıdan daim bəyanatlar səslənir ki,beynəlxalq birlik bu atəşlərə görə Ermənistanı lazımınca qınamır.Yəni, beynəlxalq birlik həm Bakıya, həm də Yerevana dincvətəndaşların atəşə tutulmasını dayandırmaq kimi çağırışlar etməkləkifayətlənir. Lakin Bakının Ermənistanın əməllərini ittiham etməsibeynəlxalq birlik tərəfindən lazımınca qarşılanmır?
-Bəli, bu, belədir. Lakin bu, bizim üçün yenilik deyil. Bütün buişğal illəri ərzində Ermənistanın qınanması nədən ibarət olub?Məgər bu, ittiham idimi, xeyr. Məgər kimsə Ermənistanı işğala görəqınayıbmı? Bəli, 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasınınqətnamələri qəbul edilib. Bəli, sonra biz öz səylərimizlə BMT BaşAssambleyasının və Qoşulmama Hərəkatının qətnamələrinin qəbuledilməsinə nail olduq. Hətta Avropa Parlamentinin də. Lakin onlar,əlbəttə, nizamlama üçün hüquqi baza yaratdılar, amma ittihamlarıeşitmədik. Hətta atəşkəsin Ermənistan tərəfindən pozulması aydınolduqda belə. Moskvada atəşkəs əldə olunmasından heç bir günkeçməmiş onlar Gəncəyə zərbə endirdilər. İndi də, Vaşinqtondaatəşkəs razılaşdırıldıqdan bir gün sonra, özü də bunun üçün onlaryalvarırdılar. Axı, atəşkəs barədə yalvaran onlar idi. Moskvada da,indi də Fransa tərəfinin fəaliyyəti nəticəsində əldə edilmişatəşkəs pozulub. Bir gün keçmədi, onlar Bərdəni atəşə tutdular.Buna qədər isə onlar Tərtərdə dəfn mərasimini atəşə tutmuşdular.Orada 4 nəfər həlak olmuşdu. Bu, qeyri-insani əməllər onu göstərirki, baxın, görün, biz kiminlə vuruşmağa məcburuq. Onlar üçün nəəxlaq normaları var, nə şərəf, nə ləyaqət. Ümumiyyətlə, müharibəninnecə aparılması barədə anlayışları yoxdur. Ona görə də onlarmüharibəni belə aparırlar. Bilirsinizmi, hətta hər bir rəqibə,düşmənə də müəyyən dərəcədə hörmət etmək lazımdır, çünki qaydalar,o cümlədən müharibənin aparılması qaydaları var. Erməni tərəfi üçünbu qaydalar yoxdur. Ona görə də biz Ermənistanın pislənəcəyinə oqədər də ümid etmirdik. Bizi qardaş Türkiyə dəstəkləyir. BiziPakistan, Türkiyə Prezidenti, Pakistanın Baş Naziri açıqdəstəkləyirlər. Onlar dəfələrlə bizi dəstəklədiklərini ifadəediblər. Bizi çox ölkələr dəstəkləyir. Lakin biz dünya birliyidedikdə, nə üçünsə həmişə Qərb dünyası başa düşülür. Bax, oradanbiz həmrəylik gözləmirdik və gözləmirik.
-Bundan başqa, erməni tərəfi tez-tez Azərbaycanınmüxtəlif enerji infrastrukturunu – Mingəçeviri, qaz kəmərlərini,neft kəmərlərini atəşə tuturdu. Ümumiyyətlə, Siz necə hesabedirsiniz, bu, Azərbaycan neftinin və qazının dünya bazarınaçatdırılması üçün müəyyən risklər yarada bilərmi?
-Əgər onlar vəd etdiklərini reallaşdıra bilsələr, konkretolaraq, Səngəçal terminalını və ya bizim neft və qaz kəmərlərimizibombalaya bilsələr, bu, əlbəttə, risklərlə bağlı olacaq. İndikihalda düşünürəm ki, onları qınayacaqlar, çünki bu neft və qazəsasən avropalı istehlakçılara lazımdır. Sirr deyil ki,Azərbaycandan çəkilən qaz kəməri müəyyən dərəcədə, çox yox, müəyyəndərəcədə bəzi Avropa ölkələrinin enerji təhlükəsizliyinə şəraityaradır və yaradacaq.
-Avropanın cənubu.
-Neftin göndərilməsi məsələsinə gəldikdə bu gün Avropaİttifaqının üzvü olan bəzi ölkələr özlərinin ehtiyaclarınıntəxminən 40-50 faizini Azərbaycan nefti hesabına təmin edirlər.Yəni, əgər bu neft-qaz kəmərləri ilə bağlı bir hadisə baş versə,Ermənistan ciddi beynəlxalq təzyiqlə üzləşəcək. Lakin bu da onlarıdayandırmır. Axı, onlar Bakı-Novorossiysk neft kəmərini bombalamağacəhd göstərmişdilər. Bu neft kəməri Azərbaycan ilə Rusiyanıbağlayır. Həmin Rusiyanı ki, Ermənistan ondan həmişə hansısa xüsusimünasibətlər tələb edir, əvəzində heç nə vermədən. Heç nə. Əsla.İstər tarixi baxımdan, istər beynəlxalq arenada dəstək mənasında.Əlbəttə, indi Sorosun komandasından başqa bir əməl gözləməkçətindir. Buna görə də Mingəçeviri, elektrik stansiyasınıbombalamağın məqsədi Azərbaycanın enerji sistemini dağıtmaqdır. Bu,əlbəttə, müəyyən dərəcədə təsir göstərər, lakin biz artıqşaxələnmiş enerji təchizatı şəbəkəsi, yeni elektrik stansiyalarınıyaratmışıq. Ona görə də bu, məhz erməni tərəfin yırtıcı mahiyyətinigöstərir. Başqa məsələdir ki, biz həmin raketlərin çoxunu havadaməhv etmişik. Bir hissəsi tutulub, bir hissəsi partlamayıb. Bu daonların hərbi potensialından xəbər verir. Amma, əlbəttə, belə birtəhdid var və biz ona adekvat reaksiya verməliyik. Mən həmişədemişəm, bu gün də deyirəm, Bərdə şəhərinin vəhşicəsinə bombardmanedilməsinə, orada 7 yaşlı qızın həlak olmasına və bir neçə uşağınzərər çəkməsinə baxmayaraq, biz onların tayı deyilik. Biz onlaradöyüş meydanında cavab verəcəyik. Biz yeni torpaqların azadedilməsi ilə, bayrağımızı yeni şəhərlərə sancmaqla cavab verəcəyik.Biz şəhərləri, mülki şəxsləri bombalamayacağıq. Sizə lap yaxınvaxtlara aid bir nümunə göstərim. Artıq çoxdandır ki, həlakolanların cəsədlərinin və hərbi əsirlərin dəyişdirilməsi barədəsöhbət gedir. Prinsip etibarilə bu mövzu Moskvada səslənib. Bu ayın10-da humanitar mülahizələrə əsasən biz Beynəlxalq Qırmızı XaçKomitəsinə dəfələrlə müraciət etmişik ki, gəlin, mübadiləni təşkiledək. Özü də, tam təfərrüatı ilə deyim, mən həlak olmuş ermənihərbçilərinin cəsədləri barədə tapşırıq vermişəm ki, onlarımaksimum dərəcədə refrijiratorlarda (soyuducularda), soyuq yerlərdəsaxlasınlar, biz hamımız bilirik, insanların cəsədləri qalanda nəhala düşür.
-Cəsədlərin parçalanmaması üçün.
-Bəli, tamamilə doğrudur. Hər dəfə erməni tərəfi imtina edir.Hər dəfə bəhanələr gətirirdilər ki, gəlin, bunu döyüşlər gedənyerdə edək. Başa düşürsünüzmü, bu, mübadiləni aparacaq insanların,mülki şəxslərin həyatını təhlükə altına qoymaq deməkdir. Bizdeyirik yox, axı, bizim dövlət sərhədimiz var. Gəlin, bunu Tovuzrayonunda, Qazax rayonunda edək. Gəlin, orada edək. Deyirlər, yox,yalnız burada. Buna görə dünən mən qərar qəbul etmişəm ki,Ermənistanın həlak olmuş hərbi qulluqçularının cəsədlərinin çoxhissəsi birtərəfli qaydada Ermənistana verilsin. Üstəgəl daha ikimülki şəxsi – bu ahıl insanları da verəcəyik. Dünən biz bunu etməyəçalışdıq, onları maşınlarla sərhəd tərəfə yola saldıq. ATƏT-inofisini, Qırmızı Xaç Komitəsini bu işə cəlb etdik, lakin ermənitərəfi onları qəbul etmir. Onlar həlak olmuş insanlarınıncəsədlərini qəbul etmirlər. Ümumiyyətlə, bu, nə deməkdir, bunu necəizah edəsən? Ümumiyyətlə, bu, hansı insani əxlaq normalarına sığır?Biz hər halda cəsədləri verəcəyik. İndi mülki şəxslərin və həlakolanların cəsədlərinin Gürcüstan ərazisindən çatdırılması üzərindəişləyirik. Əgər onlar bu cəsədləri qəbul etməsələr, mən heçbilmirəm nə edək?! Görün, biz kiminlə vuruşuruq. Başa düşürsünüz?Bunu hamı başa düşməlidir. Onların bütün saxta, yalvarış dolubəyanatlarını da. Onların ah-vayı, ağlamaları – bunlar hamısıyalançı göz yaşlarıdır. Biz onları yaxşı tanıyırıq. Buna görəRusiya ictimaiyyəti onların yalanlarına, böhtanlarınaaldanmamalıdır. Bəli, aydındır ki, onlar Rusiya Federasiyasındainteqrasiya ediblər. Təkcə orada yox, Fransada da, Amerikada da.Onlar mediada da yer tutub, ictimai fon yaradırlar. Lakin insanlarbizim kiminlə vuruşduğumuzu başa düşməlidirlər. Anlamalıdırlar ki,biz haqlıyıq. Biz öz torpağımızda vuruşuruq. Onlar bizim torpaqdaölürlər.
-Cənab Prezident, Siz dəfələrlə vurğulamısınız ki, hərbifaza gec-tez başa çatacaq. Bununla əlaqədar Sizə iki sualım var.Birincisi, Siz bütün rayonların işğaldan azad edilməsindən, yəni,həm Dağlıq Qarabağın, həm də yeddi rayonun qaytarılmasından sonraAzərbaycanın iqtisadi potensialını necə qiymətləndirirsiniz? Bu,Azərbaycanın iqtisadi artım sürətinə necə təsir göstərəbilər?
-Bunu demək çətindir. Bilirsinizmi, bu barədə müxtəlifehtimallar var. Əlbəttə, böyük ərazilərin öz nəzarətimizəqaytarılması artım üçün, inkişaf üçün, ilk növbədə, kəndtəsərrüfatının və turizmin inkişafı üçün böyük potensialdır. Onagörə ki, Qarabağ regionu ölkəmizin ən gözəl və bərəkətliregionlarından biridir. Həm təbii faydalı qazıntılarla, həmqızılla, sink və qurğuşunla zəngindir. Yeri gəlmişkən, ErmənistanKəlbəcərdə bir neçə xarici şirkətlə bərabər qızılın qanunsuzhasilatını həyata keçirir. Lakin biz, əlbəttə, onların hamısınımüvafiq hüquqi prosedurlar vasitəsilə məsuliyyətə cəlb edəcəyik.Ona görə də bu regionun perspektivi Azərbaycanın davamlı inkişafıüçün, ilk növbədə, ərzaq təhlükəsizliyi məsələlərinin həlli üçünçox vacib olacaq. Lakin anlamaq lazımdır ki, birinci mərhələdə bu,çox böyük maliyyə məsrəfləri tələb edəcək.
-Bərpa işləri.
-Bəli, əlbəttə. Çünki, hətta bizim göstərdiyimiz kadrlardan dagörünür ki, orada bircə ev də qalmayıb. Biz Füzuli şəhəriniişğaldan azad edəndə orada bircə salamat bina tapa bilmədik.Təsəvvür edirsinizmi? Bütün şəhərdə, halbuki orada 10 minlərləinsan yaşayırdı. Bircə bina da qalmayıb. Mənə zəng vurdular, dedimki, bayrağı dirək üzərində qaldırın. Görün, onlar nə ediblər.Ağdamın, Cəbrayıl rayonunun xarabalıqlarına baxın. Hər şeydağıdılıb. Elə bil buradan vəhşilər keçiblər. Elə bil bunlar insandeyilmiş. Onlar hər şeyi söküb-dağıdıblar. Evlərin damlarını,pəncərə çərçivələrini, hətta unitazları da. Bu, sadəcə,quldurluqdur. Buna görə qarşıda bizi çox böyük xərclər gözləyir.İnfrastruktur, yollar, kommunikasiyalar, yaşayış yerləri, inzibatibinalar. Buna görə də bu, yəqin ki, birinci mərhələdə ümumi daxiliməhsulun həcminə, inşaat sektoruna çox müsbət təsir göstərəcək.
-İnşaat sektoruna.
-Bəli, sözsüz. Bir də, əlbəttə, məşğulluq məsələsinə. Tikintimaterialları istehsalı ilə bağlı olan hər şeyə. Lakin bu,milyardlarla məsrəf demək olacaq. Biz dəymiş ziyanı hesablayacağıq.Mən artıq komanda vermişəm, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə xüsusimüvəqqəti komendaturalar yaradılmasına dair təlimatlar vermişəm.Cəmi bir neçə gün bundan əvvəl bu cür tapşırıq verilib. Biz hərşeyi inventarlaşdıracağıq, orada qalanların uçotunu aparacağıq,bizə vurulmuş ziyanın həcmini qiymətləndirəcəyik və təbii ki,bundan sonra artıq bizim vətəndaşların oraya qayıdacağı mərhələdəmüvafiq hüquqi prosedurlar aparılacaq, biz təcavüzkarı məsuliyyətəcəlb edəcəyik. Odur ki, perspektivdə, fikrimcə 5-10 il ərzində bu,qeyri-neft sektorunun inkişafına yaxşı təkan verəcək, qısamüddətliperspektivdə isə bu, məsrəf tələb edəcək. Lakin, başa düşürsünüzmü,Qarabağı bərpa etmək, onu yer üzündə ən gözəl və həyat üçün rahatguşələrdən birinə çevirməkdən bizi dayandıra biləcək maddi maneəyoxdur.
-Nəhayət, sonuncu sual. Siz Qarabağ münaqişəsi başaçatandan, nizamlanandan sonra bizim regionda vəziyyətin geosiyasiinkişafını və qüvvələr nisbətini necə görürsünüz?
-Zənnimcə, vəziyyət, əlbəttə, münaqişədən əvvəlki kimiolmayacaq. Biz regionda geosiyasi düzümü çox cəhətdən dəyişmişik.O, artıq dəyişib və bir çox stereotiplər keçmişdə qalıb. Məsələn,Rusiya və NATO arasındakı qarşıdurma kimi. Siz indi baxın, Rusiyavə NATO-nun üzvü olan Türkiyə daha çox səmimi və etimada əsaslananəlaqələrə malikdirlər, nəinki Türkiyə ilə NATO üzvü olan hərhansısa başqa ölkə. Bunlar əvvəl yox idi, bunlar yenireallıqlardır. Buna görə də, bax, belə dəqiq strukturlaşdırılmışstereotip geosiyasi təfəkkür də ikinci plana keçir. Mən hesabedirəm ki, bu, müsbət amildir. Çünki reallıqları əsas götürməklazımdır, reallıqları isə siyasətçilər öz fəaliyyətləri iləyaradırlar. Düşünürəm ki, bu gün bizim regionda regionungündəliyini müəyyən edən, əməkdaşlığa istiqamətlənən aparıcı siyasixadimlər arasında çox müsbət əməkdaşlıq formatı yaranır. Çünki bugün Türkiyə, İran, Rusiya və Azərbaycan arasında həm üçtərəfli, həmdə ikitərəfli formatlarda fəal əməkdaşlıqdan danışmaq olar. Bizimüçtərəfli formatımız mövcuddur. Düşünürəm ki, gün gələcək, bizartıq dördtərəfli formatda da fəaliyyət göstərəcəyik. Bu, həmtarixi, həm iqtisadi, həm nəqliyyat, həm geosiyasi və ən başlıcası,bu regionda təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi baxımından təbiiolacaq. Buna görə Ermənistan bundan sonra da Qafqazın bədənində yadcisim kimi qalmamalıdır. Ermənistan buraya onsuz da hamıdan sonragəlib və erməni dövləti onlara tarixən heç vaxt məxsus olmadıqlarıtorpaqlarda süni şəkildə yaradılıb. Mən Azərbaycan XalqCümhuriyyətinin İrəvanı Ermənistana necə verməsini dəfələrlədemişəm. Bu, tarixi faktdır. 1918-ci il mayın 29-da, Cümhuriyyətinyaranması elan ediləndən bir gün sonra İrəvan verilib. Özü dəmüzakirələr zamanı qanunverici orqanının İrəvandan olan deputatlarıbunun əleyhinə idilər, lakin onların fikrini heç kim nəzərə almadı.Bax, beləcə İrəvanı götürüb veriblər. Buna görə də, necə deyərlər,olan olub, keçən keçib. İndi Ermənistan yad cisim olmamalı vəişğala son qoymalı, Azərbaycan ilə, Türkiyə ilə münasibətlərinormallaşdırmalıdır. Bu, onlara yalnız fayda gətirə bilər, başadüşürsünüzmü, yalnız fayda. Bütün kommunikasiyalar açılacaq, onlarinteqrasiyalı enerji, nəqliyyat layihələrinin bir hissəsi, ümumitəhlükəsizlik sisteminin bir hissəsi olacaqlar. Baxın, bu günTürkiyə Rusiyadan S-400 zenit-raket kompleksləri alır. Bu, tamamiləyeni təhlükəsizlik sistemidir. Bu, sadəcə, hava hücumundan müdafiəkompleksinin alınması deyil, yeni təhlükəsizlik, qarşılıqlı etimadsisteminə bir addım yaxınlaşmaqdır. Bunu qarşılıqlı etimad olmadanəldə etmək mümkün deyil. Biz Rusiyadan S-300-ləri çoxdan almışıq.Bu da qarşılıqlı etimad amilidir. Buna görə regionun beləkonfiqurasiyası hamının xeyrinədir. Amma Ermənistan başa düşməlidirki, o, artıq yolun kənarındadır. Artıq ondan ötrü heç kimvuruşmayacaq. Bəs sonra? Əgər o, bizimlə qarşıdurmaya davam edərsə,əgər bundan sonra da Türkiyəyə ərazi iddiaları irəli sürərsə, başadüşməlidir ki, bizim qarşımızda necə dura bilər. Lakin bizqarşıdurma istəmirik, biz sülh istəyirik, onların bizə və xalqımızagətirdiyi bütün ağrı-acılara və faciələrə baxmayaraq. Buna görə dədüşünürəm ki, geosiyasi reallıqlar müsbət istiqamətdə inkişafetməlidir. Hər halda biz öz tərəfimizdən hər şeyi edəcəyik ki, bu,belə olsun.
-Bütün suallarımıza ətraflı cavab verdiyinizə görə birdaha sağ olun.
-Sağ olun.
