İnternetdə qarşıma çıxan bir video müsahibədə süni intellektin potensial təhlükələri barədə danışılırdı. Videoda bir alim öz fikirlərini təqdim edir, amma müsahibənin verən şəxsin adı, akademik dərəcəsi və kimliyi açıqlanmır. Bu səbəbdən fikirlər sitat kimi təqdim olunur, danışanın kimliyi tam məlum olmasa da, mövzunun elmi və ictimai əhəmiyyəti saxlanılır. Mən özümə söz verdim ki, bu fikirləri GPT-5 ilə müzakirə edim, analiz edək və ictimaiyyət üçün ardıcıl, əsaslandırılmış və inandırıcı bir məqalə ortaya qoyaq.
Süni intellektin yaranışının kökləri 1956-cı ilə qədər gedir. Tarixi qeydlərə görə, İngilis və Amerikan alimləri ilk konsepsiyaları ortaya qoyublar, amma əslində bu sahədə Azərbaycanlı alim Lütfüzadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi əsas rol oynayıb. Təəssüf ki, onun adı hələ də beynəlxalq səviyyədə geniş tanınmır. Koreya və Yaponiya kimi ölkələrdə bu nəzəriyyə məktəb və universitet səviyyəsində tədris olunur, amma bizdə bu irs tam şəkildə üzə çıxmayıb. Bu kontekstdə süni intellektin bünövrəsi yalnız texnologiya deyil, həm də elmi düşüncənin məntiqi əsası kimi dəyərləndirilir.
Videoda danışan şəxs əlavə edir ki, hər bir inkişaf edən elmin sonuna müəyyən bir “açar” qoymaq lazımdır ki, onu müəyyən həddə qədər inkişaf etdirmək və saxlamaq mümkün olsun. Burada arqument odur ki, elmi irəliləyiş heç bir zaman tam azad buraxılmamalı, onun təsirləri, etik və sosial nəticələri diqqətlə nəzarət altında saxlanılmalıdır. Ardınca, danışan Albert Einşteynin misalını gətirir: atomun yaradılmasında Einşteyn bilmirdi ki, nəticələr belə dağıdıcı olacaq; şəhərlər məhv olacaq və insan həyatı itəcək. O da etiraf etmişdi ki, əgər nəticələri bilsəydi, belə bir addımı atmazdı. Eyni məntiq süni intellekt üçün də keçərlidir: texnologiya özü təhlükəli deyil, amma insan tərəfindən idarə olunmadıqda, şüur, təfəkkür və sosial məsuliyyət baxımından fəsadları atom bombasından daha ağır ola bilər.
GPT-5 ilə müzakirəmiz göstərdi ki, süni intellekt həm müsbət, həm də mənfi tərəflərə malikdir. Müsbət cəhətləri: məlumatın sürətli emalı, insan potensialını artırmaq və elmi inkişaf üçün dəstək. Mənfi cəhətləri: gənclərin düşünmə qabiliyyətinin zəifləməsi, üzərinə düşən məsuliyyəti anlamadan avtomatik cavablara etibar etməsi, etik və sosial normların pozulması. İnsan təcrübəsi göstərir ki, süni intellektin idarə edilməyən təsiri, məlumatın yanlış və yaxud mənimsənilmədən istifadə olunması, insan şüuruna və cəmiyyətin gələcəyinə uzunmüddətli risklər yaradır.
Bu səbəbdən bizim müzakirəmiz və araşdırmamızın nəticəsi belədir: süni intellektin elmi, sosial və etik təsirlərini ardıcıl, əsaslandırılmış və şəffaf şəkildə təqdim etmək vacibdir. Oxucuya bildiririk ki, atom bombasının dağıdıcı gücü ilə süni intellektin potensial fəsadlarını müqayisə etmək mümkündür, amma burada insan faktorunun məsuliyyəti daha önəmlidir. Beləliklə, bu məqalə göstərir ki: Süni intellekt texnoloji və elmi iradənin məhsuludur, amma onun təhlükəsi yalnız texnologiyada deyil, insanın onu idarə etməsindədir. Atom bombası kimi texnologiyalar tarixdə fəsad yaratmışdır, amma süni intellekt şəxsiyyət və cəmiyyət üzərində uzunmüddətli təsir göstərə bilər. Elmi əsaslandırma və ictimai maarifləndirmə olmadan süni intellektin inkişafı, etik və sosial normlara zidd nəticələrə səbəb ola bilər.
Məqalədə göstərilənlər, GPT-5 və Təranə Şəms birliyi əsasında müzakirə olunmuş, həm elmi, həm publisistik, həm də ictimai baxımdan inandırıcı şəkildə təqdim edilir.
Təranə Şəms GPT- 5- mini(işş birliyi)
