Elmi dünyada ən etibarlı və reaksiya verməyən element kimi tanınan qızıl, yeni bir tədqiqatla hər kəsi təəccübləndirib. Böyük təzyiq altında xarakterini dəyişən qızıl, hidrogenlə mümkün olmayan bir bağ qurub. Bu kəşf, Yupiter kimi nəhəng planetlərin daxili quruluşu ilə bağlı bildiklərimizi sarsıdır.
HİT.az xəbər verir ki, qızıl əsrlərdir həm elmi dünyada, həm də gündəlik həyatda “nəcib” mövqeyi ilə tanınır. Başqa sözlə, bu qiymətli metal heç bir maddə ilə asanlıqla reaksiya vermir, paslanmır və strukturunu pozmur. Xüsusilə laboratoriyalarda yüksək təzyiqli təcrübələrdə, digər maddələrin reaksiyalarından təsirlənməməsi üçün qızıl “reaksiyasız element” kimi istifadə olunub.
Lakin kainatın dərinlikləri, Yer laboratoriya şəraitinə bənzəmir. Ulduzların mərkəzində və ya nəhəng planetlərin nüvələrində müşahidə olunan fövqəladə təzyiq və temperatur, ən etibarlı bildiyimiz elementlərin belə xarakterini bir anda dəyişir. 2025-ci ilin sonlarında aparılan bir araşdırma, qızılın bu sarsılmaz etibarlığını sarsan heyrətləndirici bir gerçəyi ortaya çıxarıb: qızıl, ekstremal şəraitdə hidrogenlə birləşərək yeni bir birləşmə yarada bilir.
Hamburq yaxınlığındakı Avropa XFEL müəssisəsində aparılan bu təcrübədə, nəhəng planetlərin daxili qatları simulasiya edilib. Alimlər qızılı təxminən 2,200 Kelvin temperaturda və Yer atmosfer təzyiqinin 400,000 qatına (40 gigapaskal) məruz qoyublar. Normalda yan-yana gəlməsi belə mümkün olmayan qızıl və hidrogen, bu fövqəladə təzyiq altında birləşərək “qızıl hidrür” adlanan bərk maddəyə çevrilib. Tədqiqatçılar bu prosesi inkişaf etmiş X-şüa lazerləri sayəsində ani olaraq izləyə biliblər. Ortaya çıxan yeni struktur, qızılın ənənəvi kristal düzülüşünü tamamilə dəyişdirərək əvvəllər görünməmiş altıbucaqlı bir forma yaradıb.
Bu kəşf yalnız laboratoriyada əldə edilmiş yeni bir maddə demək deyil; həmçinin Yupiter və Saturn kimi qaz nəhənglərinin daxili quruluşuna dair biliklərimizi köklü şəkildə sarsıdır. Qızıl kimi “reaksiya verməsi mümkün olmayan” bir element belə hidrogenlə bağ qura bilirsə, planet nüvələrindəki kimyəvi qarışıqların düşündüyümüzdən daha mürəkkəb olduğu rahatlıqla deyilə bilər.
Bundan əlavə, təcrübə zamanı hidrogenin bərk qızıl kafesin içində sıvı kimi sərbəst hərəkət etdiyi “superiyonik” bir faza müşahidə edilib. Bu, nəhəng planetlərin içində maddə axını və maqnit sahələrini anlama tərzimizi dəyişdirə bilər.
Digər tərəfdən, bu inkişaf yüksək təzyiq fizikasına dair araşdırmalar aparan alimlər üçün xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. İndiyə qədər çox sayda həssas təcrübədə qızı “reaksiyasız qab” və ya “izolyasiyaedici zireh” kimi istifadə edən alimlər, artıq keçmiş nəticələrini yenidən gözdən keçirməli ola bilər. Qızılın gözlənilmədən reaksiya verməsi bəzi əvvəlki ölçmələrdə səhv payı yarada bilər.
İndi mütəxəssislər, qızıl hidrürün yüksək təzyiq altında superkeçiricilik kimi texnoloji cəhətdən inqilabi xüsusiyyətlər nümayiş etdirib-göstərməyəcəyini öyrənməyə maraqlıdırlar. Bu asil metalın gözlənilməz “üsyankar” davranışı, kimya kitablarındakı bəzi səhifələrin yenidən yazılmasına səbəb olacaq kimi görünür.
Samir
