Şəmsi Qoca,
təhsil eksperti


Məktəb – şəxsiyyətin ilk böyük aynası

Uzun illər təhsilin içində olan, sinif otaqlarının havasını udmuş bir pedaqoq kimi müşahidələrim mənə bir həqiqəti pıçıldayır: Məktəb sadəcə dörd divar arasında verilən quru bilik bazası deyil. Bura insan ruhunun yoğrulduğu, xarakterin polad tək cilalandığı müqəddəs bir ocaqdır. Lakin son illər məktəblərimizdə oğlan şagirdlərin davamiyyətində və davranışlarında yaranan o görünməz, amma dərindən hiss edilən "çat" bizi dayanıb düşünməyə vadar edir. Əgər bir oğlan uşağı məktəbdən ayağını çəkirsə, deməli, o, həmin binada öz daxili dünyasını ifadə edəcək, özünə nümunə götürəcək bir "ruh" tapa bilmir. Bu yazıda biz təkcə soyuq rəqəmlərdən və rəsmi qaydalardan bəhs etməyəcəyik; biz uşaq qəlbinin ehtiyac duyduğu o "kişi nüfuzu"ndan və "ata nəfəsi"ndən danışacağıq. Çünki əsl tərbiyə – yarımçıq qalmış bir mənzərəni sevgi və intizamla tamamlamaq sənətidir.

Oğlan şagirdlərin təlim-tərbiyə prosesində üzləşdikləri çətinliklər, dərsdən yayınma halları və intizam problemləri, əslində, müasir təhsil sistemimizin ən ağrılı struktur fəsadlarından biridir. Bu, sadəcə bir yeniyetmənin şıltaqlığı və ya fərdi davranış pozuntusu deyil. Bu, təhsil mühitindəki gender balansının pozulmasının və ailə modelinin məktəbdən qopmasının acı nəticəsidir. Problemin kökünə ensək, görərik ki, məktəbin "siması" getdikcə birtərəfli şəkil alır və biz atanı bu prosesdən uzaqlaşdırmaqla oğlan uşaqlarını öz taleyinin ümidinə buraxırıq.

Təhsil mühitində kişi nüfuzunun yeri: Niyə kişi müəllim?



Bu gün məktəblərimizdə qadın müəllimlərin sayca həddindən artıq üstünlüyü, təhsilin ruhunu daha çox "yumşaq güc" və sırf qayda-yönümlü prinsiplər üzərində qurur. Əlbəttə, qadın müəllimlərimizin fədakarlığı danılmazdır, lakin oğlan şagirdin, xüsusilə də yeniyetməlik dövründə bir "rol modeli"nə ehtiyacı var. Oğlan uşağı üçün kişi müəllim təkcə dərsi izah edən şəxs deyil; o, kişi intizamının, ağırbaşlılığın, məsuliyyətin və emosional dayanıqlığın canlı nümayişidir.
Kişi müəllimlərin azlığı bu şagirdlərdə məktəbi öz dünyalarına yad, "qadın mühiti" kimi qavramasına səbəb olur. Nəticədə, onlardakı təbii rəqabət və liderlik hissi akademik sahədə deyil, neqativ davranışlarda – qaydaları pozmaqda, güc nümayiş etdirməkdə və ya dərsdən qaçmaqda büruzə verir. Onlar daxillərindəki coşub-daşan enerjini sinifdə faydalı bir işə sərf edə bilməyəndə, bunu küçənin və ya virtual aləmin saxta qəhrəmanlıqları ilə əvəz edirlər.

Ata və məktəb: "Bu, ananın işidir" düşüncəsinin fəsadları

Ailə-məktəb zəncirinin ən zəif halqası ataların bu prosesdən kənarda qalmasıdır. Cəmiyyətdə oturuşmuş "məktəblə ana maraqlanar" yanaşması oğlan şagirdin şüuraltına çox təhlükəli bir mesaj ötürür: "Təhsil ciddi kişi işi deyil." Atasının məktəbə gəlmədiyini, müəllimlə ünsiyyət qurmadığını görən oğlan uşağı üçün dərslər sanki məişət qayğılarının davamı kimi görünür.
Ananın tövsiyələri övlad üçün çox vaxt qayğı və mehribanlıq kimi qəbul edilsə də, atanın prosesdəki varlığı uşaqda daxili bir "ədalət və intizam" mexanizmi formalaşdırır. Atanın bir dəfə iclasda iştirakı, müəllimlə əl sıxıb övladının gələcəyini müzakirə etməsi uşaqda "mənə nəzarət edən və mənə dayaq olan bir qüvvə var" hissini yaradır. Ataları yalnız uşaq dalaşanda və ya pis qiymət alanda məktəbə çağırmaq isə onları təhsildən daha da soyudur. Onlar cəza mexanizmi deyil, təhsilin müsbət tərəfdaşı olmalıdırlar.

Elm və Təhsil Nazirliyi: İmitasiyadan real islahata keçid ehtiyacı

Təəssüflə qeyd etməliyik ki, bu qədər dərin və sosioloji kökləri olan problemin fonunda Elm və Təhsil Nazirliyinin (ETN) fəaliyyəti çox vaxt səthi və imitasiya xarakterli görünür. Nazirlik kişi müəllimləri məktəbə geri qaytarmaq üçün real addımlar atmaqda gecikir. Layiqli əməkhaqqı, kişi müəllimlər üçün xüsusi sosial imtiyazlar və müəllim nüfuzunu hüquqi cəhətdən qoruyan ciddi baza yaradılmadıqca, bu disbalans daha da dərinləşəcək.
Şagird intizamı ilə bağlı qəbul edilən qərarlar çox vaxt məktəb direktorlarının stolunun üstündəki qovluqlardan o yana keçmir. Milli tərbiyə strategiyamız bu günün internet və texnologiya çağırışları ilə uzlaşmır. ETN rəqəmləri və statistik hesabatları düzəltməyə çalışmaq əvəzinə, məktəbin daxili iqlimini dəyişəcək, ataları məktəbə cəlb edəcək sosioloji əsaslı layihələrə üstünlük verməlidir. Statistika üçün keçirilən "Valideyn iclasları" deyil, ataların məktəbə gəlməsini qürur mənbəyinə çevirən layihələrə ehtiyac var.

Çıxış yolu: "Atalar klubu" və ustad dərsləri

Vəziyyəti dəyişmək üçün məktəb rəhbərliyi yaradıcı və cəsarətli olmalıdır. Ataları məktəbə "şikayət dinləmək" üçün deyil, "töhfə vermək" üçün dəvət etmək lazımdır. Məsələn, "Atalar klubu" formatında görüşlər, ataların öz peşə təcrübələrini şagirdlərlə paylaşdığı "Həyat dərsləri" və ya övladları ilə birgə iştirak etdikləri idman yarışları məktəb mühitini canlandıra bilər.
Bundan əlavə, məktəblərdə texniki dərnəklərin, debat klublarının və idman bölmələrinin sayını artırmaqla oğlanların enerjisini düzgün məcraya yönəltmək olar. Şagird öz atasını sinifdə hörmət edilən bir fiqur kimi görəndə, onun təhsilə və intizama baxışı kökündən dəyişəcək.

Atanın kölgəsi, müəllimin işığı

Məktəbi bir bağçaya bənzətsək, bu bağçanın həm ananın hərarətinə, həm də atanın möhkəmliyinə ehtiyacı var. Oğlan uşağı üçün ata – həyatdakı ilk qəhrəman, müəllim isə ona yol göstərən sarsılmaz bir mayakdır. Atanın iclasda görünən bir baxışı uşağın gözündə məktəbi sadəcə vaxt keçirmək yeri deyil, bir məsuliyyət qalasına çevirir. Kişi müəllimin bir kəlmə nəsihəti isə bəzən qalın-qalın kitablardan daha çox iz qoyur.
Unutmayaq ki, həqiqi intizam qorxu üzərində deyil, hörmət və nümunə üzərində qurulanda əbədi olur. Gəlin, məktəblərimizə o itirilmiş kişi vüqarını və ata qayğısını geri qaytaraq. Qoy gələcəyimizin qurucuları olan bu gənclər həm elmli, həm də polad kimi iradəli, əsl vətəndaş kimi yetişsinlər.

• Təhsil
• Ata
• Kişi
• Gender Balansı