525.az portalından alınan məlumata görə, ain.az xəbər verir.
Əbülfəz SüleymanlıProfessor [email protected]
Keçən həftə süni intellektlə bağlı yazıda Yuval Noah Hararinin Davos çıxışına istinad edərək bu texnologiyanın yalnız texniki deyil, həm də sivilizasiya səviyyəsində risklər yaratdığını qeyd etmişdik. Süni intellektin özünü təkmilləşdirə bilməsi, informasiyanı idarə etməsi və sosial proseslərə təsir gücü onun adi texnoloji vasitə deyil, yeni bir güc forması olduğunu göstərir. O yazının əsas sualı belə idi: insan bu sürətli texnoloji dəyişimi idarə edə biləcəkmi?
Bu gün isə həmin sualın davamını daha fərqli prizmadan düşünmək lazımdır. Əsas məsələ texnologiyanın nə etdiyi deyil – onun insanın daxilində nəyi dəyişdirdiyidir.
Süni intellekt həyatımızı asanlaşdırır, qərarları sürətləndirir, informasiyanı əlçatan edir. Lakin bu rahatlığın görünməyən tərəfi var: insanı insan edən bəzi keyfiyyətlər səssiz şəkildə zəifləyə bilər. Bu transformasiyanı anlamaq üçün insanı insan edən üç əsas xüsusiyyətə diqqət yetirmək kifayətdir – maraq, yaddaş və səbir.
Məlumat bolluğu düşünmə ehtiyacını azaldırmı?
İnformasiya bolluğu dövründə yaşayırıq. Bir vaxtlar uzun axtarış və düşüncə tələb edən bilik indi saniyələr içində əldə olunur. Bu, böyük imkan olmaqla yanaşı, yeni risk də yaradır: cavabların çoxluğu sual vermək ehtiyacını zəiflədə bilər.
Məhz burada Nyu-York Universitetinin türk əsilli professoru Selçuk Şirini vurğuladığı mühüm məqam aktuallaşır. Onun fikrincə, müasir dövrdə əsas məsələ məlumat toplamaq deyil, oxuduğunu anlamaq, düşünmək və fikrini ifadə etmək bacarığıdır. Texnologiya sürət qazandırır, lakin düşünmə bacarığı olmadan bu sürət üstünlüyə çevrilmir.
İnsan tarix boyu biliklə deyil, mənalandırma qabiliyyəti ilə fərqlənib. Əgər cavablar hazır şəkildə təqdim olunursa, insanın axtaran və yaradan tərəf kimi rolu zəifləyə bilər.
Yaddaş texnologiyaya köçdükcə kimlik necə dəyişir?
İnsan yaddaşını getdikcə daha çox texnologiyaya həvalə edir – telefonlara, rəqəmsal arxivlərə, süni sistemlərə. Süni intellekt bu prosesi daha da gücləndirir.
Lakin yaddaş yalnız məlumatın saxlanması deyil. O, insanın həyat təcrübəsinin, duyğularının və kimliyinin formalaşdığı daxili sistemdir. Texnologiya faktları saxlayır, amma onların yaratdığı mənanı yaşatmır.
Bu səbəbdən yaddaşın zəifləməsi yalnız fərdi problem deyil – bu, mədəni yaddaşın və kollektiv təcrübənin zəifləməsi riskidir. Öz hekayəsini itirən insan istiqamətini də itirir.
Sürət mədəniyyəti və səbrin itməsi
Süni intellekt dövrünün ən böyük psixoloji transformasiyası isə səbir anlayışında baş verir.
Türkiyəli psixoloq Acar Baltaşin qeyd etdiyi kimi, sürətli texnologiyalar insanın gözləmə qabiliyyətini zəiflədir. Halbuki həyatın ən mühüm prosesləri sürətlə baş vermir: qərarlar zamanla olğunlaşır, münasibətlər zamanla dərinləşir, yaradıcılıq zamanla formalaşır.
Sosial media və alqoritmik sistemlər insanı ani mükafata öyrədir. Gecikmə dözümsüzlük yaradır, dərin düşüncə yerini səthiliyə verir. İnsan daha çox informasiya əldə edir, lakin daha az anlayır; daha çox əlaqə qurur, lakin daha az bağlanır.
Səbir itdikcə dərinlik də itir.
Alqoritmlər yalnız seçimlərimizi deyil, düşüncə modelimizi dəyişir
Harari texnologiyanın informasiya üzərindəki gücünü vurğulayırdı. Bu gün isə alqoritmlərin təsiri daha da genişlənir: onlar yalnız nəyi görəcəyimizi deyil, necə düşünəcəyimizi də formalaşdırır.
Sürətli cavab verən sistemlər insanı dərhal nəticəyə alışdırır. Bu isə tədricən yeni insan tipi yaradır – sürətli, lakin səthi; məlumatlı, lakin mənasızlıq hissi yaşayan.
Süni intellekt dövründə insan qalmağın yolu
Bu reallıq texnologiyanı rədd etməyi tələb etmir. Əksinə, insanın daxili potensialını gücləndirməyi tələb edir:
* düşünmə qabiliyyətini qorumaq,
* oxumağı və anlamanı inkişaf etdirmək,
* təhsili yalnız peşə hazırlığı deyil, şəxsiyyət formalaşdırma kimi görmək,
* insanın mənəvi və psixoloji dərinliyini qorumaq.
Selçuk Şirinin təhsil yanaşması, Acar Baltaşın insan psixologiyası ilə bağlı müşahidələri və Hararinin texnoloji xəbərdarlıqları eyni nəticəyə işarə edir: gələcəyin əsas mübarizəsi texnologiyalar arasında deyil, insanın öz insaniliyini qorumaq uğrunda olacaq.
Əsl sual
Süni intellekt dövrünün əsas problemi texnologiyanın inkişafı deyil.
Əsas məsələ budur: sürət artdıqca insanın dərinliyi qoruna biləcəkmi?
Texnologiya nə qədər ağıllı olursa olsun, insanın yerini yalnız bir halda ala bilər – insan düşünməkdən, yaratmaqdan və mənalandırmaqdan imtina edərsə.
Bu dövrün ən böyük imtahanı texnoloji deyil.
İnsan qalmaq imtahanıdır.
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
