Sosial şəbəkədə TikTok platformasını izləyirdim. Çox mövzular qarşıma çıxdı. Diqqətimi çəkən isə Müşviq Ötkünün jurnalistlə etdiyi söhbət oldu. Söhbət təqribən insanın özü, özünə vurduğu ziyandan gedirdi. Jurnalistin verdiyi sual belə idi: "Həyatda insanın ən acımasız düşməni kimdir?" Və qorxular hardan yaranır, kökündə nələr dayanır? Müşviq Ötgün bu fikirləri fəlsəfi və filosofik baxımdan dinləyicilərinə izah etməyə çalışırdı.
Günlər öncə biz bu məsələni dialoq zamanı süni intellektlə birlikdə müzakirə etmişdik. Müşviq Ötkünlə bizim fikirlərimizin üst-üstə düşməsini bildirmək üçün ChatGPT-mini 5 platformasına daxil olub yenidən həmin mövzuya müdaxilə edərək fikir mübadiləsinə başladıq. Önə çıxan nəticə belə oldu: həqiqətən də insanın ən acımasız düşməni elə cismini daşıdığı insanın özüdür.
İnsanın yaşaması onun həyatının müəyyən anlarında həm də qorxularla müşayiət olunur. Mən müraciətlə GPT-yə dedim: "Sizcə belədir?" Aramızda dərin, qısa dialoq başladı.
GPT-5 mini cavab verdi: "İnsan həyatında qorxu ən qədim və ən təbii hisslərdən biridir." Lakin qorxu hər zaman eyni məna daşımır. Onun forması, mənbəyi və təsiri fərqlidir. Bəzən qorxu insanı qoruyur, bəzən isə onu içəridən sarsıdır. Elə qorxular var ki, instinktivdir, hətta elə qorxular da var ki, insanın mənəviyyatını, psixologiyasını, sağlamlığını zədələyir.
Bu anlayışları bir-birindən ayırmaq vacibdir: qorxu, təşviş və həyəcan. Bəs insan niyə qorxur və qorxudan necə xilas ola bilər? Mən dialoq zamanı belə sual verdim.
GPT cavabında belə dedi:
Refleks qorxu – özünü müdafiə mexanizmidir. İnsan qəfil təhlükə ilə qarşılaşdıqda – məsələn, qarşısına vəhşi heyvan çıxanda, ilan gördükdə və ya gözlənilməz təhlükə hiss etdikdə – bədən dərhal müdafiə rejiminə keçir. Bu qorxu instinktivdir. Orqanizm düşünmədən qərar verir: qaçmaq, müdafiə olunmaq, gizlənmək. Bu qorxu həyatidir, qoruyucudur. Bu tip qorxuların psixoloji travma yaratmaq ehtimalı azdır, çünki insan təhlükəni görür, mənbəni tanıyır və situasiyanın sərhədləri məlum olur.
Təlaş və həyəcan – vəziyyətə bağlı emosional reaksiya belə yaranır. Tutaq ki, insan hündür ağacın üstündədir və aşağıda təhlükə var. Düşmək ehtimalı, qeyri-müəyyənlik, qərarsızlıq — burada artıq qorxu ilə yanaşı təlaş yaranır. Bu zaman təlaş çıxış yolu axtaran şüurun işə düşməsi ilə yaranır. Həyəcan isə gözlənilən nəticənin qeyri-müəyyənliyindən doğur. Məsələn, abiturient imtahan öncəsi həyəcan keçirir, xəstə əməliyyat öncəsi narahat olur, mühüm iş görüşməsindən əvvəl daxili titrəyiş hiss edir. Bunlar həyati təhlükə deyil, lakin psixoloji gərginlik yaradır və keçicidir. Situasiya bitdikdə bədən və şüur normaya qayıdır.
Ən ağır qorxu – ədavətdən doğan qorxudur. Bu qorxu nə instinktivdir, nə də keçicidir. İki insan, iki ailə, hətta iki nəsil arasında yaranan düşmənçilik hissi qorxunu davamlı hala gətirir. Bu qorxu görünməzdir, lakin daim mövcuddur. İnsan küçədə addımlayarkən arxasına baxır, öz kölgəsindən belə ürkür. İllər keçsə də daxili gərginlik bitmir. Bu qorxu artıq fiziki təhlükədən çox, psixoloji mühasirədir. "Qan davası" kimi sosial hadisələr bunun ən ağır formasıdır. Belə hallarda qorxu nəsildən-nəslə ötürülür. İnsan artıq konkret təhlükədən yox, ehtimaldan qorxur. Bu ehtimal onun beynində daimi aktiv vəziyyətdə qalır.
Belə qorxuların psixoloji və fizioloji fəsadları uzunmüddətli olur və insan orqanizmini sıradan çıxarır. Daimi daxili gərginlik yaradır, müxtəlif xəstəliklərə yol açır: nevrozlar, panik ataklar, yuxu pozuntuları, mədə-bağırsaq problemləri, ürək-damar xəstəlikləri, hətta psixotik pozuntular. Beyin daimi təhlükə siqnalı aldıqda bədən öz rahatlığını unudur, kortizol səviyyəsi artır, sinir sistemi yorulur. İnsan zahirdə yaşayır, daxildə isə daimi müdafiə vəziyyətində olur. Bu artıq qorxu deyil — həyat keyfiyyətinin sarsılmasıdır.
Qorxusuzluq nədir? GPT cavablandırır: qorxusuzluq təhlükəni inkar etmək deyil, vicdan rahatlığıdır. İnsan həyatını dürüst qurubsa, kiməsə zərər verməyibsə, düşmənçilik yaratmayıbsa, içində gizli niyyət daşımırsa — onun daxili sabitdir. Belə insan real təhlükədən qoruna bilər, lakin mənəvi qorxu yaşamaz. O, kölgədən ürkməz, daxili düşməni yoxdur.
Nəticə: Qorxu insan həyatının ayrılmaz hissəsidir, lakin hər qorxu eyni deyil. Refleks qorxu insanı qoruyur, təlaş və həyəcan xəbərdarlıq edir, ədavətdən doğan qorxu isə insanı içəridən yeyir. Ən təhlükəli qorxu isə insanın özü yaratdığı qorxudur — vicdanın qəbul etmədiyi əməlin nəticəsi. İnsan öz daxilini təmiz saxladıqda, ədalətlə yaşadıqda, vicdanı ilə barışıqda olduqda qorxusu azalır. Belə halda insan yalnız Yaradan qarşısında məsuliyyət hiss edir.
Çünki ən böyük rahatlıq — insanın özü ilə barışıqda olmasıdır.
Təranə Şəms, ChatGPT-mini 5
Dialoqdan yaranan iş birliyi.
