Yaxın Şərqdə gərginlik yenidən təhlükəli mərhələyə qədəm qoyub. İranın Ali Məhkəməsinin sədri, uzun illər sərt və mübahisəli qərarları ilə gündəmə gəlmiş Qulamhüseyn Möhsün Ərcayinin raket zərbəsi nəticəsində öldürülməsi barədə yayılan məlumatlar regionda vəziyyəti daha da alovlandırıb. Hadisə həm İran daxilində, həm də beynəlxalq müstəvidə ciddi rezonans doğurub.
Bunun ardınca ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Trampın İran xalqına müraciəti diqqət çəkib. O, insanları sığınacaqlarda qalmağa, evlərdən çıxmamağa çağıraraq, açıq şəkildə təhlükənin miqyasına işarə edib. Bu çağırış hərbi əməliyyatların miqyasının genişlənə biləcəyi ehtimalını gücləndirir.
ABŞ-ın mümkün strategiyası qısa müddətli, intensiv hərbi əməliyyatlarla nəticə əldə etmək üzərində qurula bilər. Məqsəd müharibəni uzatmadan İran rejimini zəiflətmək və ya dəyişməkdir. Çünki hərbi əməliyyatların uzanması Vaşinqton üçün arzuolunan ssenari deyil. Bu halda ABŞ, Rusiyanın Ukraynada üzləşdiyi uzunmüddətli müharibə tələsinə düşə və ya Əfqanıstan kampaniyasında yaşadığı strateji və siyasi itkilərlə müqayisə olunan bir vəziyyətlə qarşılaşa bilər.
Tarix göstərir ki, sürətli rejim dəyişikliyi planları çox zaman gözlənilməz nəticələr doğurur. İraq və Əfqanıstan təcrübəsi onu göstərdi ki, hərbi qələbə siyasi sabitlik demək deyil. İran kimi böyük əraziyə, mürəkkəb sosial-siyasi struktura və regional təsir imkanlarına malik ölkədə belə bir ssenarinin idarə olunması son dərəcə çətin ola bilər.
İranın zəiflədilməsi və ya nəzarət altına alınması ABŞ üçün təkcə rejim məsələsi deyil. Bu, həm də qlobal güc balansı ilə bağlıdır. İranın cənubundakı strateji dəhlizlər, xüsusilə enerji daşımalarının həyata keçirildiyi boğazlar, eləcə də tarixi İpək yolunun alternativ marşrutları üzərində nəzarət Vaşinqtona ciddi üstünlük verə bilər. Bu isə Çin və Rusiya kimi əsas rəqiblərin regional və qlobal ambisiyalarına zərbə vurmaq anlamına gəlir.
Lakin paradoks ondadır ki, İranın məğlubiyyəti belə daha böyük qarşıdurmaların başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər. Çünki Tehran regionda tək deyil və onun arxasında müəyyən siyasi və hərbi ittifaqlar dayanır. Bu səbəbdən lokal müharibə qlobal qarşıdurma riskini də özündə ehtiva edir.
Region üçün təhlükəli nəticələr
Müharibənin uzanması Yaxın Şərqdə humanitar böhran, qaçqın axını, enerji bazarlarında ciddi dalğalanma və təhlükəsizlik boşluğu yarada bilər. Region ölkələrinin hər biri prosesdən birbaşa və ya dolayı təsirlənəcək. Xüsusilə qonşu dövlətlər üçün sərhəd təhlükəsizliyi, iqtisadi sabitlik və daxili ictimai rəy baxımından risklər artacaq.
Azərbaycanın mövqeyi bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, öz ərazisindən hər hansı ölkəyə qarşı hərbi məqsədlərlə istifadə olunmasına imkan verməyəcək. Eyni zamanda, Azərbaycan tərəfi dialoq və sülh təşəbbüslərini dəstəklədiyini bildirib. Bu balanslı mövqe ölkənin həm regional təhlükəsizlik, həm də beynəlxalq hüquq prinsiplərinə sadiqliyini nümayiş etdirir.
Ən böyük zərbə yenə xalqlara dəyir
Bütün geosiyasi hesablamaların fonunda dəyişməyən bir reallıq var: müharibələrin əsas yükünü sadə insanlar daşıyır. İnfrastruktur dağıdılır, iqtisadiyyat çökmə təhlükəsi ilə üzləşir, minlərlə ailə evsiz qalır. İran xalqı, eləcə də bölgədə yaşayan digər xalqlar üçün belə bir ssenari ağır sosial və humanitar nəticələr vəd edir.
Hazırkı mərhələdə əsas sual budur: İran bu böhrandan hərbi eskalasiyanı genişləndirmədən çıxa biləcəkmi? Cavab həm Tehranın daxili dayanıqlığından, həm də beynəlxalq güclərin nə dərəcədə rasional davranacağından asılı olacaq.
Aydındır ki, müharibə nə qədər qısa sürərsə-sürsün, onun siyasi və sosial təsirləri uzun illər davam edə bilər. Buna görə də region üçün ən optimal yol diplomatik kanalların açıq saxlanılması və gərginliyin nəzarətdən çıxmasına imkan verilməməsidir.
