120 iliyi qeyd edilən Rusiya parlamentində vaxtilə fraksiyaları olanların indi bir deputatı belə yoxdur...
Rusiya Dövlət Dumasının 120 illik yubileyinə hazırlıqlar başlayıb. 1906-cı ilin 27 aprelində Rusiya İmperiyasının ilk demokratik təsisatı Sankt-Peterburqda işə başlayıb.
Musavat.com xəbər verir ki, azərbaycanlı ziyalılar və siyasi xadimlər Dövlət Dumasında fəal təmsil olunaraq, imperiya daxilində yaşayan müsəlman əhalinin hüquqlarının müdafiəsində mühüm rol oynayıblar. 1906–1917-ci il bolşevik inqilabınadək fəaliyyət göstərən bu parlamentdə azərbaycanlı deputatlar müsəlman fraksiyasının tərkibində çıxış edərək həm milli, həm də sosial məsələləri gündəmə gətiriblər.
İlk Dövlət Dumasında Azərbaycanı təmsil edən beş deputat bunlar idi:
Abdurəhim bəy Axverdov — Yelizavetpol quberniyasından seçilmiş, təhsilli ziyalı və dramaturq;
Məmməd Tağı Əliyev — Bakı quberniyasını təmsil edən kənd təsərrüfatı təhsilli tacir;
Əsədulla bəy Muradxanov — yerli idarəçilik təcrübəsi olan maarifçi;
Əlimərdan bəy Topçubaşov — hüquqşünas, publisist və müsəlman fraksiyasının sədri;
İsmayıl xan Ziyadxanov — hüquq sahəsində çalışan və dövlət idarəçiliyində təcrübəsi olan nümayəndə.
I Dövlət Dumasında müsəlman fraksiyası ümumilikdə 36 deputatdan ibarət idi və bu fraksiya imperiya daxilində müsəlman xalqların səsini ifadə edən əsas platforma rolunu oynayırdı. Fraksiyanın rəhbəri Topçubaşov idi və o, siyasi baxımdan kifayət qədər təsirli fiqur hesab olunurdu.
1906-cı ildə imperator II Nikolay tərəfindən Dövlət Dumasının buraxılması siyasi böhran yaratdı. Bu qərarla razılaşmayan deputatlar, o cümlədən azərbaycanlı nümayəndələr Vıborq müraciəti adlı sənədi imzalayaraq vətəndaş itaətsizliyinə çağırış etdilər. Nəticədə onlar həbs olundu və növbəti seçkilərdə iştirak hüququndan məhrum edildilər.
II Dövlət Dumasında da Azərbaycanı bir neçə nüfuzlu ictimai-siyasi xadim təmsil edirdi:
Fətəli xan Xoyski – hüquqşünas, Müsavat və milli demokratik düşüncəyə yaxın siyasi xadim.
Xəlil bəy Xasməmmədov – hüquqşünas, dövlət idarəçiliyi sahəsində təcrübəli şəxs.
İsmayıl Tagıyev – Bakıdan seçilmiş, iri sahibkar ailəsinin nümayəndəsi.
Məhəmməd ağa Şahtaxtlı – maarifçi və alim, Şərq dilləri üzrə mütəxəssis.
Mustafa Mahmudov – müəllim və ictimai xadim, kəndli təbəqəsindən çıxmış nümayəndə.
Zeynal Zeynalov – texniki sahə üzrə mütəxəssis və Bakı fəhlə sinfinin təmsilçisi.
Bu dövrdə müsəlman fraksiyasının təşkilatlanmasında Xoyski və Xasməmmədov mühüm rol oynayıblar.
III Dövlət Dumasında (1907–1912) Qafqaz regionundan az sayda azərbaycanlı deputat təmsil olunmuşdu. Onlardan ən diqqətçəkəni yenə də Xəlil bəy Xasməmmədov idi. Ümumilikdə müsəlman fraksiyası 9 nəfərdən ibarət idi və bu, imperiya parlamentində azərbaycanlıların siyasi təsir imkanlarının məhdud olduğunu göstərirdi.
Nəhayət, IV Dövlət Dumasında (1912–1917) azərbaycanlılardan əsas nümayəndə Məmməd Yusif Cəfərov idi. O, Bakı mühitindən çıxmış, hüquq təhsilli gənc siyasətçi kimi tanınırdı. Bu dövrdə müsəlman fraksiyası 7 nəfərdən ibarət idi.
Təəssüf ki, müasir dövrdə Rusiya Federasiyasının Dövlət Duması daxilində təmsilçiliyi belə yoxdur. Bununla belə, Azərbaycan və Rusiya parlamentləri arasında əməkdaşlıq xüsusi dostluq və əlaqə qrupları vasitəsilə davam etdirilir.
Musavat.com
