Milli.az saytından verilən məlumata görə, ain.az xəbər verir.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu kampaniyaya öz gücünə arxayın, İrana təzyiq, hərbi güc və sərt iradə nümayişi ilə diz çökdürəcəyinə əmin bir siyasətçi kimi başlamışdı. Onun məntiqində ssenari sadə idi: Vaşinqton güclü zərbə endirir, Tehran geri çəkilir, ABŞ-ın regional müttəfiqləri Amerikanın yenidən səhnəyə qayıtdığını görür, Tramp isə hərbi əməliyyatı yeni seçki savaşı öncəsi siyasi dividendlərə çevirir.
Amma reallıq tam başqa cür oldu. Qısa və qalibiyyətli kampaniya əvəzinə ABŞ uzanan böhranla üz-üzə qaldı. Hərbi məqsədlər bulanıqlaşdı, siyasi nəticələr zəhərli xarakter aldı, iqtisadi xərc isə adi amerikalının cibində hiss olunacaq həddə çatdı. Tramp əvvəlcə İranı yerlə-yeksan etməklə hədələdi, İran sivilizasiyasının məhvindən danışdı, Hörmüz boğazının açılmasını tələb etdi və maksimum sərt ritorikaya əl atdı. Sonra isə görünən nəticə əldə edə bilmədiyi üçün atəşkəs elan etməyə məcbur qaldı.
Məhz bu kəskin dönüş böhranın əsas əlamətinə çevrildi. Vaşinqton güc göstərmək istəyirdi, amma təkcə hava zərbələri, sanksiyalar və mətbuat konfransları ilə həll olunmayan problemlə qarşılaşdı. İran təslim olmadı. Onun siyasi sistemi çökmədi. Hərbi maşın zərər gördü, amma iflic vəziyyətinə düşmədi. Müharibədən əvvəl dünya neft tədarükünün böyük hissəsinin keçdiyi Hörmüz boğazı isə qlobal təzyiq alətinə çevrildi.
Nəticədə ABŞ elə vəziyyətə düşdü ki, müharibə artıq sürətli dividend vermirdi, amma onun davam edən hər günü yeni itkilər, yeni siyasi ittihamlar və Amerika hakimiyyəti daxilində yeni çatlar yaradırdı.
Hörmüz tələsi: bir boğaz Vaşinqtonun strategiyasını necə çökdürdü
Ağ Ev üçün əsas sürpriz təkcə İranın dirənişi olmadı. Tehran münaqişəni hərbi müstəvidən iqtisadi müstəviyə keçirməyi bacardı. Hörmüz boğazının blokadası böhranın mahiyyətini dəyişdi. Bu artıq sadəcə ABŞ-İran qarşıdurması və ya növbəti Yaxın Şərq gərginliyi deyildi. Bu, dünya iqtisadiyyatının enerji damarına vurulan zərbə idi.
Hərbi gərginlik başlamazdan əvvəl dünya neft tədarükünün təxminən beşdə biri bu boğazdan keçirdi. Buna görə həmin ərazidə gəmiçiliyə yönələn istənilən təhdid dərhal qiymətlərə, sığorta haqlarına, logistika zəncirinə, inflyasiya gözləntilərinə və bazar əhvalına təsir göstərirdi. İran bu zəif nöqtəni yaxşı anlayırdı. Elə buna görə də boğaz Tehran üçün təkcə ABŞ-a təzyiq vasitəsi deyil, həm də dünyaya xatırlatma idi: İranla müharibə heç vaxt lokal qalmayacaq.
Paradoks ondadır ki, Vaşinqton Tehrana təzyiqi artırmaq istəyərkən özü də faktiki olaraq blokada məntiqinə daxil oldu. ABŞ boğaz ətrafında məhdudlaşdırıcı addımlar atmağa başladı, Tramp isə Vaşinqtonun İranla birlikdə gəmilərin keçidindən ödəniş ala biləcəyini bildirdi. Siyasi baxımdan bu, təşəbbüsü ələ almaq cəhdi kimi görünürdü. Praktik planda isə boğazın artıq əsas döyüş meydanına çevrildiyini göstərirdi.
Beləcə, Amerika üstünlüyünün nümayişi kimi planlaşdırılan əməliyyat enerji dramına döndü. Hər tanker, hər sığorta tarifi, yanacağın hər bahalaşması Ağ Evin əleyhinə işləməyə başladı.
İlk ayda 31 milyard: amerikalıya izah olunmayan müharibənin qiyməti
İranla müharibə qısa müddətdə Tramp administrasiyası üçün ağır yükə çevrildi. Döyüş əməliyyatlarının təkcə ilk ayı ABŞ büdcəsinə 31 milyard dollara başa gəldi. Bu isə yalnız birbaşa xərclər idi. Buraya texnika itkiləri, hərbi infrastrukturun zədələnməsi, qüvvələrin daşınması, bazaların gücləndirilməsi, müttəfiqlərin müdafiəsi, kəşfiyyat, logistika və sonrakı bərpa xərcləri daxil deyildi.
Ağ Ev üçün daha təhlükəli məsələ hərbi xərclərin bundan sonra da artması perspektivi idi. 2027-ci il federal büdcə layihəsində Tramp administrasiyası müdafiə xərclərini 44 faiz artıraraq 1,5 trilyon dollara çatdırmağı planlaşdırmışdı. Bu büdcə qəbul edilsəydi, ABŞ-ın hərbi xərcləri ÜDM-in təxminən 4,5 faizinə yüksələcəkdi. Bu isə Koreya müharibəsindən bəri ən sərt artım demək idi.
Üstəlik, ötən il Konqres artıq "Böyük gözəl qanun layihəsi" çərçivəsində Pentaqon büdcəsinə əlavə 150 milyard dollar təsdiqləmişdi. Yəni Amerika yeni militarizasiya mərhələsinə sıfırdan yox, onsuz da şişmiş müdafiə büdcəsi, böyüyən kəsir və xarici avantüralardan yorulmuş cəmiyyət fonunda girirdi.
Sadə amerikalı üçün bu rəqəmlər kağız üzərində statistika deyil. Bunlar benzinin qiymətinə, ərzaq bahalılığına, daşıma tariflərinə, kommunal ödənişlərə və "Vaşinqton yenə uzaqlarda savaşır, hesabı isə biz ödəyirik" hissinə çevriləndə siyasi partlayıcı qüvvə qazanır.
Benzin zərbəsi MAGA-nın ürəyinə dəyir
Ağ Ev üçün böhranın ən ağrılı nəticəsi yanacaq qiymətlərinin artması oldu. Hörmüz boğazının blokadası səbəbindən neft kəskin bahalaşdı, bununla yanaşı ABŞ daxilində benzin və dizel qiymətləri də qalxdı. Benzinin orta qiyməti üçdə birdən çox artaraq bir qallon üçün 4 dollara çatdı. Dizel isə 5,7 dollar həddinə yaxınlaşdı.
Bu, istənilən Amerika administrasiyası üçün həyəcan siqnalıdır. Tramp üçün isə ikiqat təhlükədir. Onun siyasi koalisiyası təkcə mədəni savaşlar, miqrasiya ritorikası və "Amerikanı yenidən böyük edək" şüarı üzərində qurulmamışdı. Əsas dayaqlardan biri iqtisadi sabitlik vədləri idi: ucuz enerji, güclü sənaye, daxili bazarın qorunması, mənasız müharibələrdən imtina və "unudulmuş amerikalıya" qayğı.
Amma İranla müharibə məhz bu vədlərin mərkəzinə zərbə vurdu. Yanacağın bahalaşması avtomatik olaraq nəqliyyat xərclərini artırır, bu da malların qiymətinə təsir edir. Dizel bahalaşırsa, yükdaşıma bahalaşır. Yükdaşıma bahalaşırsa, mağaza rəflərindəki hər şeyin qiyməti qalxır. İnflyasiyanın ən həssas siyasi mövzulardan biri olduğu ölkədə bu, prezidentin reytinqinə birbaşa təhdidə çevrilir.
Məhz burada trampizm daxilində əsas ziddiyyət ortaya çıxır. Seçiciyə deyilmişdi ki, Amerika yeni müharibələrə sürüklənməyəcək. Ona qlobal missioner siyasəti yox, praqmatizm vəd olunmuşdu. Bildirilmişdi ki, ABŞ artıq başqalarının savaşına pul ödəməyəcək. İndi isə həmin seçici yeni müharibə, bahalaşma və Ağ Evin "niyə lazım idi?" sualına cavab verməyən izahlarını görür.
Məqsədi bilinməyən savaş: Ağ Ev izah savaşında uduzdu
Amerikalılara bu əməliyyatın nə üçün başladığını inandırıcı şəkildə izah etmək mümkün olmadı. Hakimiyyət təhlükəsizlikdən, nüvə riskindən, müttəfiqlərin qorunmasından, gəmiçiliyin azadlığından, Tehranı cilovlamaqdan və güc nümayişindən danışırdı. Amma bu arqumentlərin heç biri bütöv strategiyaya çevrilmədi.
Cəmiyyət hiss edir ki, hansı müharibənin aydın məqsədi var, hansında isə hakimiyyət hadisələrin gedişində improvizasiya edir. Burada da məhz belə oldu. Əvvəl Vaşinqton sona qədər gedəcəyini göstərirdi. Sonra danışıqlardan danışmağa başladı. Əvvəl İran infrastrukturunun darmadağın edildiyi deyilirdi. Ardınca məlum oldu ki, İranın nüvə proqramı məhv edilməyib, sadəcə bir neçə ay geri atılıb. Əvvəl Tehranın geri çəkiləcəyinə ümid edilirdi. Sonra isə məlum oldu ki, İran özü Hörmüz boğazı vasitəsilə güclü təzyiq rıçağı qazanıb.
Bu səbəbdən müharibəyə ictimai dəstək əvvəldən zəif idi. Sorğulara görə amerikalıların təxminən 53 faizi müharibəyə qarşı çıxırdı, cəmi 38 faizi dəstəkləyirdi. ABŞ kimi ölkədə, hərbi kampaniyaların ilk həftələrində adətən bayraq ətrafında birləşmə effekti yarandığı halda, bu olduqca narahatedici göstəricidir.
Müharibə fonunda Trampın reytinqi də aşağı düşdü. Sosioloji ölçmələrə görə onun siyasətini 56 faiz amerikalı bəyənmirdi, bəzi sorğularda isə bu göstərici 60 faizi də keçirdi. Bu isə o demək idi ki, müharibə ölkəni Ağ Evin ətrafında birləşdirmədi, əksinə, onsuz da mövcud olan etimadsızlığı daha da dərinləşdirdi.
"25-ci düzəlişlə uzaqlaşdırın": Trampın rəqibləri niyə Konstitusiya çəkicini yenidən işə saldı
İranla müharibə fonunda ABŞ siyasətində prezidentin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması barədə müzakirələr yenidən alovlanıb. Trampın xüsusilə sərt bəyanatlarından, o cümlədən İran sivilizasiyasına yönəlik hədələrindən sonra Konqresdə 70-dən çox demokrat ABŞ Konstitusiyasının 25-ci düzəlişinin tətbiqinə çağırış etdi.
Həmin düzəliş prezidentin vəzifələrini icra etmək qabiliyyətini itirdiyi hallarda onu səlahiyyətlərdən kənarlaşdırmağa imkan verir. Nəzəri baxımdan proseduru vitse-prezident, Nazirlər Kabineti üzvlərinin əksəriyyətinin dəstəyi ilə başladıb. Bundan sonra prezident müvəqqəti olaraq səlahiyyətlərini itirir. Lakin o, Konqresə yazılı müraciət göndərərək vəzifəsini icra etməyə qadir olduğunu bildirə bilər. Mübahisə yaranarsa, son qərarı Konqresin hər iki palatası verir. Uzaqlaşdırılma üçün həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üçdə iki səs tələb olunur.
Başqa sözlə, hüquqi mexanizm var, amma hakim prezident öz partiyası üzərində nəzarəti saxlayırsa və partiya açıq qopuşa hazır deyilsə, bunu siyasi baxımdan tətbiq etmək demək olar ki, mümkünsüzdür. Elə buna görə də 25-ci düzəlişlə bağlı söhbətlər gurultulu, dramatik və media üçün cəlbedici görünür, amma hələlik real ssenariyə çevrilmir.
Demokratların çağırışına sağ düşərgədən bəzi fiqurlar da qoşuldu. Prezidentlə münaqişədən sonra Konqresdəki siyasi karyerasını başa vuran respublikaçı Marjorie Taylor Greene, konspirologiya ilə tanınan Alex Jones və mühafizəkar fəal Candace Owens də bu xəttə yaxın mövqe sərgilədilər. Amma fəaliyyətdə olan respublikaçı siyasətçilər və konqresmenlərin böyük hissəsi ideyanı dəstəkləmədi.
Səbəb aydındır. Vitse-prezident J.D. Vance və hökumət üzvləri Trampa sadiqliyini qoruyur. Onlar üçün 25-ci düzəlişi işə salmaq sadəcə hüquqi prosedur deyil, öz administrasiyası daxilində saray çevrilişi demək olardı. Belə addım üçün təkcə əsas yox, siyasi iradə də lazımdır. Hazırda isə o iradə görünmür.
İmpiçment - finalı olmayan siyasi tamaşa
İmpiçment çağırışları da səslənir, amma praktiki perspektivi yenə çox zəifdir. Respublikaçılar Konqresin hər iki palatasına nəzarəti saxladığı müddətdə tam prosedurun başlaması belə son dərəcə çətin görünür. Nəzəri olaraq vəziyyət 2026-cı ilin noyabr aralıq seçkilərindən sonra dəyişə bilər. Demokratlar Nümayəndələr Palatasında çoxluq qazansalar, prosesə təkan vermələri mümkündür. Amma hətta bu halda belə impiçmentin sonadək çatması ehtimalı minimumdur.
Nümayəndələr Palatasında impiçment sadə səs çoxluğu ilə qəbul oluna bilər. Lakin prezidentin təqsirli bilinməsi üçün Senatda üçdə iki səs lazımdır. Bu isə o deməkdir ki, respublikaçı senatorların kütləvi şəkildə Tramp əleyhdarlarının tərəfinə keçidi olmadan prosedur iflasa məhkumdur. Belə parçalanma isə hələlik real görünmür.
ABŞ tarixi Trampın artıq iki impiçmentini görüb - 2019 və 2021-ci illərdə. Hər iki proses onun yekun uzaqlaşdırılması ilə nəticələnmədi. İndi də oxşar ssenari ehtimalı yüksəkdir: səs-küylü dinləmələr, sərt bəyanatlar, siyasi səfərbərlik, mediada effekt və sonda nəticəsizlik.
Buna görə Tramp üçün əsas təhlükə dərhal hakimiyyətdən kənarlaşdırılmaq deyil. Əsas risk reputasiya aşınması, tərəddüd edən seçicilərin etimadının itirilməsi və İranla müharibənin onun vədlərinin iflas simvoluna çevrilməsidir.
MAGA hələ dayanır, amma çat artıq düşüb
Respublikaçılar və MAGA hərəkatının tərəfdarları arasında Trampa dəstək yüksək olaraq qalır. Müharibəni respublikaçıların 77 faizi, özünü MAGA ilə əlaqələndirənlərin isə təxminən 90 faizi dəstəkləyir. Prezidentin şəxsi reytinqi bu çevrədə 80-90 faiz aralığında qalır.
Amma Trampın problemi yalnız nüvə elektoratı ilə bağlı deyil. Əsas dayağı hələ də onun yanındadır və demək olar ki, istənilən dönüşü əsaslandırmağa hazırdır. Əsl mübarizə 2024-cü ildə Trampa ideoloji sədaqətə görə yox, sabitlik, nizam-intizam, iqtisadi praqmatizm və yeni müharibələrdən imtina vədinə görə səs verənlər uğrundadır.
Məhz bu insanlar aralıq seçkilərdə həlledici faktora çevrilə bilər. Onlar mütləq demokratlara keçməyə bilər. Amma seçki məntəqəsinə gəlməyə də bilər. Ayrı-ayrı dairələrdə respublikaçıları cəzalandıra bilər. Şübhəyə düşə bilər. ABŞ seçki sistemində isə seçicilərin cəmi bir neçə faizinin tərəddüdü çox zaman Konqres çoxluğunun taleyini həll edir.
Beləliklə, İranla müharibə təkcə xarici siyasət böhranı deyil, həm də trampçı koalisiyanın dayanıqlığı üçün daxili sınağa çevrilir.
Müharibənin üzü: Pit Heqset necə uğursuz kampaniyanın simvoluna çevrildi
Trampın danışıqlara getmək qərarı faktiki olaraq göstərdi ki, ABŞ hərbi yolla qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail ola bilməyib. Bunu adətən prezidenti dəstəkləyən media platformaları belə etiraf edir. İran rejimi ayaqda qaldı. Daxildə daha sərt xətt tərəfdarları, xüsusən də İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə bağlı fiqurlar önə çıxdı. Nüvə obyektləri zərər gördü, amma ölkə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını saxladı. Raket qüvvələri isə itkilərə baxmayaraq ABŞ obyektləri və Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərə zərbə vurmaq qabiliyyətini qorudu.
Bu fonda Pentaqon rəhbəri Pete Hegseth xüsusi rol qazandı. O, müharibənin əsas simasına çevrildi. Jurnalistlərin qarşısına çıxır, uğurlardan danışır, İran rejiminin tezliklə təslim olacağını deyir, medianı kifayət qədər vətənpərvər işıqlandırmamaqda ittiham edir və qeyd-şərtsiz qələbə obrazı yaratmağa çalışırdı.
Amma rəsmi açıqlamalarla real mənzərə arasındakı ziddiyyətlər artdıqca Heqset qələbə tribunundan potensial günah keçisinə çevrilməyə başladı. İran HHM sisteminin tam məhv edildiyini deməsi, ardınca iranlıların Amerika təyyarələrini vurduğu xəbərləri ilə toqquşurdu. Onun nikbinliyi administrasiyanın bir hissəsini qıcıqlandırırdı. Məmurlardan birinin sözlərinə görə, Heqset prezidentə yanlış məlumat verirdi, prezident isə sonra ictimaiyyəti çaşdıran informasiyanı yayırdı.
Beləcə müdafiə naziri təhlükəli mövqeyə düşdü: o, uğuru həddindən artıq açıq vəd etmişdi, qələbələri həddindən artıq gur səslə elan etmişdi və siyasi taleyini kampaniyanın nəticəsinə həddindən artıq bağlamışdı.
Netanyahu faktoru və İranın tez çökəcəyi illüziyası
Əsas intriqalardan biri İsrailin Baş naziri Benjamin Netanyahu-nun rolu oldu. Mövcud məlumatlara görə, məhz o, Trampı ABŞ və İsrailin birgə addımlarının İranı qısa müddətdə hərbi məğlubiyyətə uğrada və ölkədə daxili böhran yarada biləcəyinə inandıra bilmişdi.
Müharibədən bir neçə həftə əvvəl Netanyahu Vaşinqtona gəlib Ağ Evin Situasiya otağında ssenari təqdim etmişdi. Həmin plana görə, İrana zərbələr təkcə hərbi zəifləmə yox, rejimin siyasi çöküşünə də səbəb olmalı idi. Məntiq belə idi: zərbə, şok, daxili etirazlar, hakimiyyət dəyişikliyi.
Lakin ABŞ administrasiyasının daxilində bu ssenariyə ciddi şübhə vardı. CIA rəhbəri bunu "fars", dövlət katibi Marco Rubio isə "cəfəngiyat" adlandırmışdı. Vitse-prezident J.D. Vance də planı dəstəkləməmişdi. Müharibə başlayandan sonra Milli Əks-Terror Komitəsinin rəhbəri Joe Kent etiraz əlaməti olaraq istefa verdi və münaqişənin qızışdırılmasında İsraili və onun ABŞ-dakı lobbi şəbəkəsini ittiham etdi.
Bu detallar vacibdir. Çünki onlar göstərir ki, müharibə vahid strateji konsensusun məhsulu deyildi. Əksinə, şübhələr, daxili çəkişmələr və aparat daxilində müqavimət fonunda başladı. Kampaniya dalana dirənəndə isə həmin şübhələr üzə çıxdı və günahkar axtarışının bir hissəsinə çevrildi.
Günahkar artıq seçilib?
Bu gün Pete Hegseth getdikcə daha çox ehtiyat edir ki, kampaniyanın uğursuzluqlarına görə məsuliyyət məhz onun üzərinə yüklənə bilər. Ağ Ev üçün bu rahat ssenaridir. Prezident ali lider obrazını saxlayır və guya yanlış məlumat aldığını deyir. Müdafiə naziri isə ordunun imkanlarını şişirdən, İranı düzgün qiymətləndirməyən və prezidentə həddindən artıq nikbin tablo satan şəxs kimi təqdim olunur.
Belə yanaşma aralıq seçkilər öncəsi xüsusilə aktualdır. Tramp artıq administrasiyasındakı ən qalmaqallı və zəhərli fiqurlardan qurtulmağa başlayıb. Təzyiq altında olan və ya istefa şayiələri dolaşan şəxslər arasında Kristi Noem, Pam Bondi, Kash Patel, Tulsi Gabbard kimi adlar çəkilir. Heqsetin adı da bu siyahıda getdikcə daha çox hallanır.
O da bunu hiss edir. Onun Pentaqondakı davranışı artıq sakit idarəetmədən çox, əsəbi şəkildə siyasi sağqalma savaşını xatırladır. Sızmalara qarşı obsesiv münasibət göstərir, ətrafında sədaqətsizlik axtarır, mütləq intizam tələb edir və informasiya mühitini nəzarətdə saxlamağa çalışır.
Pentaqon mediasız: sızmalara qarşı savaş jurnalistlərə qarşı savaşa çevrildi
Heqset siyasətinin ən qalmaqallı istiqamətlərindən biri informasiya sızmaları ilə mübarizə oldu. Formal olaraq söhbət məxfi məlumatların qorunması və intizamdan gedirdi. Praktikada isə Pentaqonun addımları narahat edən materialları susdurmaq və peşəkar medianı loyal platformalarla əvəz etmək cəhdi kimi qiymətləndirildi.
Pentaqonun tələbləri məhkəmə tərəfindən qanunsuz və mətbuat azadlığını məhdudlaşdıran addım sayılsa da, faktiki tətbiq davam etdi. Yeni akkreditasiya qaydalarından sonra Pentaqonun press-pulunu demək olar ki, bütün böyük media qurumları tərk etdi - Guardian və NPR-dən tutmuş New York Times, Washington Post, Wall Street Journal, Fox News, Newsmax və Daily Caller-a qədər.
Yeni şərtlərlə əsasən ikinci dərəcəli mühafizəkar media və bloq layihələri işləməyə razılaşdı. Onların sırasında Lindell TV, Tim Pool, Gateway Pundit, Post Millennial, Human Events, National Pulse, RedState, Turning Point USA və Washington Reporter var idi.
Baş verənlərin mənası aydındır: Heqset dövründə Pentaqon narahat edən jurnalistikanı idarə olunan media çevrəsi ilə əvəzləməyə çalışdı. Amma nəticə əksinə oldu. İntizam əvəzinə qapalılıq, qorxu və real problemlərin gizlədilməsi təəssüratı yarandı.
Poliqraflar, şübhələr və paranoya: Heqset öz ordusu ilə necə üz-göz oldu
Mütləq sədaqət tələbi Heqsetə qarşı etimadı hərbi aparat daxilində də sarsıtdı. O, sızmaların mənbəyini tapmaq üçün vəkili Tim Parlatore ilə birlikdə Pentaqon əməkdaşlarını və hərbçiləri yalan detektorundan keçirməyə başladı. Çoxsaylı şikayətlərdən sonra Ağ Ev bu yoxlamaların dayandırılmasını tələb etməyə məcbur qaldı.
Amma zərər artıq verilmişdi. Orduda belə təəssürat yarandı ki, nazir öz tabeliyində çalışan peşəkarları yox, potensial satqınları görür. Belə mühit komanda idarəetmə sistemini istənilən qəzet məqaləsindən daha güclü şəkildə dağıdır. Hərbi idarəetmə təkcə əmrlər üzərində dayanmır, etimad, peşəkar reputasiya və sabit prosedurlar üzərində qurulur. Nazir şübhə ilə idarə etməyə başlayanda kadr qərarları xaotikləşir, generallar isə xidmətlərinin hansı meyarla qiymətləndirildiyini anlamırlar.
Bunun bariz nümunəsi general-leytenant Douglas Sims-in hekayəsi oldu. O, sızmalarda iştiraka görə şübhə altına düşdü. Əvvəlcə Heqset onun yüksəlişini blokladı. Sonra yoxlama nəticəsində Sims-in heç bir əlaqəsinin olmadığı təsdiqləndi və Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin yeni rəhbəri Dan Caine-in xahişindən sonra nazir razılaşdı. Ardınca yenidən fikrini dəyişdi. Nəticədə Sims 34 illik xidmətdən sonra istefa verdi.
Belə hadisələr orduya dağıdıcı təsir göstərir. Zabitan korpusuna siqnal verilir ki, karyera xidmətə, təcrübəyə və peşəkarlığa görə yox, siyasi şübhələrə və nazirin ovqatına görə həll oluna bilər.
Vaşinqtonu silkələyən hesabat: Pentaqon kəşfiyyat rəhbəri niyə qovuldu
Bu hekayədə xüsusi yer Pentaqon Kəşfiyyat İdarəsinin rəhbəri general-leytenant Jeffrey Kruse-un işdən çıxarılmasıdır. Heqset onu 2025-ci ilin avqustunda "etimadın itirilməsi" bəhanəsi ilə vəzifədən uzaqlaşdırdı. Amma siyasi fon hər şeyi açıq göstərirdi.
İyun ayında Kruse-un qurumu ABŞ-ın İranın nüvə obyektlərinə zərbələri barədə ilkin hesabat hazırlamışdı. Sənəddə deyilirdi ki, hücumlar İranın nüvə proqramını yalnız bir neçə ay ləngidib. Bu isə Ağ Evin obyektlərin tam məhv edildiyi barədə rəsmi versiyasına birbaşa zidd idi.
Hesabat mətbuata sızandan sonra bu, təkcə Heqsetə yox, bütün administrasiya xəttinə zərbə vurdu. Əgər kəşfiyyat haqlıdırsa, deməli müharibə əsas elan olunmuş məqsədə çatmayıb. Obyektlər məhv edilməyibsə, sadəcə müvəqqəti sıradan çıxarılıbsa, deməli ABŞ həlledici nəticə almadan nəhəng siyasi, maliyyə və strateji böhran əldə edib.
Belə vəziyyətdə Kruse-un işdən çıxarılması kadr qərarından çox, narahat həqiqətə görə sistemin cəzalandırılması kimi göründü.
Generalların təmizlənməsi: Pentaqon ideoloji hesablaşma meydanına çevrildi
Bununla paralel Heqset yüksək rütbəli zabit heyəti arasında genişmiqyaslı təmizləmələrə başladı. Formal olaraq bu addımlar komandanlığın yenilənməsi, loyalsızlıqla mübarizə və döyüş ruhunun bərpası ilə izah edilirdi. Reallıqda isə zərbə çox vaxt qadınlara, irqi azlıqlara və Joe Biden administrasiyası dövründə irəli çəkilmiş zabitlərə dəyirdi.
İlk uzaqlaşdırılan şəxs Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinə rəhbərlik edən ilk afroamerikalı Charles Brown oldu. Ardınca Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı Lisa Franchetti, Sahil Mühafizəsinin rəhbəri Linda Fagan, general Jennifer Short, Hərbi Dəniz Qüvvələri ehtiyatlarının rəhbəri Nancy Lacore və vitse-admiral Shoshana Chatfield postlarını itirdi. Onların hamısı qadın idi.
Kontr-admiral Michael Donnelly-yə 7-ci Donanmanın komandanı postu verilmədi. Səbəb kimi mühafizəkar mediada yeddi il əvvəl onun "Ronald Reagan" aviadaşıyıcısında drag-şou keçirilməsinə icazə verdiyi barədə materiallar göstərildi. Halbuki söhbət Hind-Sakit okean bölgəsində ABŞ-ın əsas donanmalarından birində kadr təyinatından gedirdi.
Hətta yeni müharibə də kadr təmizləmələrini dayandırmadı. Aprelin əvvəlində Heqset ABŞ Ordusunun qərargah rəisi general Randy George-dan postunu tərk etməyi tələb etdi. George 2023-cü ildə Biden tərəfindən təyin olunmuş və Senat tərəfindən təsdiqlənmişdi. Onunla yanaşı ordu hazırlıq və transformasiya komandanlığının rəhbəri general David Hodne və ordunun baş kapellanı general-mayor William Green də işdən çıxarıldı.
Heqset Pentaqona rəhbər gəldiyi vaxtdan etibarən iki ondan çox general və admiralı uzaqlaşdırıb. O, Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsini faktiki yenidən formatlayaraq səkkiz yüksək rütbəli zabitdən altısını dəyişib. Onun əmri ilə doqquz dörd və beşulduzlu general silahlı qüvvələri tərk edib. Bu, əvvəlki 150 ildə ABŞ prezidentlərinin birlikdə işdən çıxardığı say qədərdir.
Varis qorxusu: Heqset artıq təkcə İranla yox, öz adamları ilə də savaşır
Münaqişənin ayrıca xətti Heqsetlə ordu işləri üzrə nazir Dan Driscoll arasındakı münasibətlərdir. Heqset onu mümkün varis hesab edir və buna görə təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır. Ötən il Driscoll general George ilə birlikdə Kiyevə səfər etdikdən sonra Heqset onun Ukrayna ilə danışıqlardan uzaqlaşdırılmasına nail olmuşdu. Sonradan isə Driscoll-un qovulmasını və yerinə öz köməkçisi Sean Parnell-in gətirilməsini istədi.
Lakin Driscoll-un güclü dayağı var idi - universitetdən tanıdığı vitse-prezident J.D. Vance. Bu amil kadr münaqişəsini administrasiya daxilində daha böyük güc savaşının hissəsinə çevirdi. Heqset artıq sadəcə Pentaqonu idarə etmir. O, mövqeyini qoruyur, rəqibləri sıradan çıxarır və prezidentə şəxsi çıxış kanalını saxlamağa çalışır.
2025-ci ilin martında Heqset iki qadın zabitin və iki afroamerikalının general rütbəsi almasını blokladı. Bir neçə ay ərzində Driscoll-dan onların adlarının yüksəliş siyahısından çıxarılmasını tələb etdi.
Daha da səs-küylü hadisə general-mayor Antoinette Gant ilə bağlı oldu. O, İraq və Əfqanıstanda xidmət etmişdi. Ötən yay Heqsetin aparat rəhbəri Ricky Buria Driscoll-dan onun Vaşinqton Hərbi Dairəsinin komandanı təyinatını ləğv etməyi tələb etdi. Bu vəzifə həm hərbi, həm də rəsmi mərasimlər baxımından önəmlidir. Buria-nın sözlərinə görə, Prezident Tramp guya rəsmi tədbirlərdə "qaradərili qadın zabitin" yanında dayanmaq istəməzdi. Driscoll məsələni Ağ Evə çıxardı, orada dəstək aldı və Heqset geri çəkilməyə məcbur oldu.
Bu epizod göstərdi ki, Pentaqonun kadr siyasəti getdikcə peşəkarlıq meyarından uzaqlaşaraq ideoloji və şəxsi seçimin meydanına çevrilirdi.
Əsas nəticə: Amerika İranda qələbə axtardı, evində böhran tapdı
İrana qarşı əməliyyat ABŞ gücünü nümayiş etdirməli idi. Əvəzində isə Amerika siyasi sisteminin zəifliyini, daxili parçalanmalardan, media isteriyasından, şəxsi ambisiyalardan və seçki hesablarından asılılığını üzə çıxardı.
Hərbi nəticə qeyri-müəyyən qaldı. İran çökmədi. Onun nüvə proqramı tam məhv edilmədi. Hörmüz boğazı təzyiq alətinə çevrildi. Yanacaq qiymətləri ABŞ vətəndaşlarını vurdu. Prezidentin reytinqi düşdü. Demokratlar 25-ci düzəliş və impiçmentdən danışmağa başladılar. Sağ düşərgənin bir hissəsi Trampdan uzaqlaşdı. Pentaqonda təmizləmələr, yoxlamalar, sızmalar, istefalar və hamının hamıya qarşı savaşı başladı.
Ağ Ev üçün ən təhlükəli məqam budur ki, artıq məsələ yalnız İran deyil. Sual budur: güc nümayişi kimi satılan, amma daxili böhran mənbəyinə çevrilən kampaniyanın məsuliyyətini kim daşıyacaq?
Tramp günahı tabeliyindəkilərin üstünə atmağa çalışacaq. Heqset deyəcək ki, yalnız prezidentin iradəsini icra edib və ölkəni qoruyub. Kəşfiyyat orqanları risklər barədə öncədən xəbərdarlıq etdiyini xatırladacaq. Demokratlar Ağ Evin məsuliyyətsizliyindən danışacaq. Respublikaçılar isə böhranın seçki öncəsi partiyanı dağıtmaması üçün sıranı qorumağa çalışacaqlar.
Amma bir faktı artıq gizlətmək mümkün deyil. Amerika hakimiyyəti yenə sürətli nəticə vədi ilə müharibəyə girdi, sonda isə günahkar axtarışı ilə çıxdı. Bu axtarış uzandıqca daha aydın görünür: ABŞ-ın əsas məğlubiyyəti bəlkə də İran yox, öz siyasi sistemidir. Çünki bu sistem strategiyanı improvizasiyadan, gücü nümayişdən, qələbəni isə televiziya mənzərəsindən getdikcə daha pis ayırır.
Milli.Az
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
