Bugünkü "Akademiya şəhərciyi"ni memar Mikayıl Hüseynov dövrün "qənaət" tələblərinə boyun əyməyərək ərsəyə gətirmişdir
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) şəhərciyi və əsas binası Bakının memarlıq simasında xüsusi yer tutur. Bu kompleksin inşası həm elmi, həm də memarlıq baxımından bir neçə mühüm mərhələdən keçmişdir. Binanın və şəhərciyin memarı akademik Mikayıl Hüseynovdur. Akademiyanın özü 1945-ci ildə yaradılsa da, kompleksin tikintisi sonrakı dövrlərə təsadüf edir və akademik qurumların vahid ərazidə cəmləşdirilməsini nəzərdə tuturdu.
Şəhərciyin əsas binası 1960-cı illərdə tamamlanıb. Bina Hüseyn Cavid prospektinin simasını müəyyən edən əsas tikilidir. Bu tikilinin memarlığında klassik Şərq və Azərbaycan milli memarlıq elementləri ilə Avropa klassisizmi və o dövrün modern memarlıq prinsipləri sintez olunub. Xüsusilə portalın (giriş hissəsinin) tərtibatı, stalaktitli (muqarnas) künclər və sütunların işlənməsi milli memarlıq ənənələrinin yüksək peşəkarlıqla tətbiqidir.
Zamanla şəhərcik ərazisində elmi-tədqiqat institutları üçün yeni korpuslar da inşa edilmişdir. Hazırda bu kompleks Azərbaycan elminin coğrafi mərkəzi sayılır. Çox maraqlıdır ki, sonradan - 1985-ci ildə açılan "Elmlər Akademiyası" metrostansiyası da məhz bu elmi mərkəzin ərazisində və onun memarlıq ansamblına uyğun şəkildə inşa edilib.
Onu da qeyd edək ki, çox vaxt AMEA-nın Rəyasət Heyətinin yerləşdiyi tarixi "İsmailiyyə" binası (İstiqlaliyyət küçəsindəki Venesiya qotikası üslublu bina) ilə "Elmlər şəhərciyi"ndəki əsas bina qarışdırılır. "İsmailiyyə" 1913-cü ildə Musa Nağıyev tərəfindən tikdirilib, Akademiya şəhərciyi isə sovet dövründə Bakının yeni elmi mərkəzi kimi yaradılıb.
AMEA-nın əsas binasının xarici görünüşü Bakının memarlıq simasında milli klassisizm üslubunun zirvəsi hesab olunur. Memar Mikayıl Hüseynov bu binanı layihələndirərkən həm qədim Şərq saraylarının əzəmətini, həm də Avropanın monumental memarlıq prinsiplərini birləşdirmişdir. Mütəxəssislər yazırlar ki, binanın xarici görünüşünü səciyyələndirən əsas elementlər onun monumental portikləri və sütunlarıdır. Binanın ən diqqətçəkən hissəsi onun mərkəzi girişidir. Girişdə yerləşən nəhəng sütunlar binaya rəsmiyyət və əzəmət bəxş edir. Bu sütunlar tikilinin ümumi hündürlüyü boyu uzanaraq dam hissəni saxlayır.
Sütunların yuxarı hissəsi mürəkkəb oyma naxışlarla bəzədilib. Burada klassik üslubla Azərbaycanın milli nəbati (bitki) motivlərinin sintezi görünür. Binanın fasadında Mikayıl Hüseynovun ən çox sevdiyi element - stalaktitlərdən (pilləli və ya asma dekorativ elementlər) geniş istifadə olunub.
Giriş portalının daxili tavanı və pəncərələrin yuxarı hissəsi mürəkkəb həndəsi pillələrlə işlənib. Bu element Orta əsr Azərbaycan memarlığına (məsələn, Şirvanşahlar Sarayına) birbaşa istinaddır.
Bina Bakı ətrafından çıxan açıq sarımtıl-qızılı rəngli "Gülbaxt" və travertin daşları ilə üzlənib. Bu material binanın günəşli günlərdə parlaq, buludlu günlərdə isə isti və təmkinli görünməsini təmin edir. Fasadın müxtəlif yerlərində, xüsusən də pəncərə kənarlarında və karnizlərdə daş üzərində incə oyma naxışlar (həndəsi zəncirlər) mövcuddur. Pəncərələrin yerləşmə qaydası və onların ətrafındakı haşiyələr binaya ritmik bir görünüş verir. Çərçivələrin dizaynı vizual olaraq milli şəbəkə sənətini xatırladır. Bina mərkəzi hissədən və iki tərəfə uzanan yan korpuslardan ibarətdir. Bu "P" hərfi formalı planlaşdırma binanı daha böyük və qüdrətli göstərir. Buna yan qanadlar da deyirlər. Binanın dam xətti boyu uzanan karnizlər (haşiyələr) çox mürəkkəb naxışlarla bəzədilib. Bu, binanın göy üzü ilə təmasını daha zərif edir. Həmçinin binanın zirvəsindəki çıxıntılar və dekorativ elementlər onun saray tipli tikili olduğunu vurğulayır. Nəticə olaraq AMEA-nın binası öz xarici görünüşü ilə həm müasir elmi, həm də Azərbaycanın minillik memarlıq tarixini özündə daşıyan bir "Elm Sarayı" təsiri bağışlayır.
AMEA-nın əsas binasını əhatə edən park kompleksinə gəldikdə isə bura, sadəcə, bir yaşıllıq sahəsi deyil, həm də binanın memarlıq ansamblını tamamlayan və onu şəhərin digər hissələrindən ayıran strateji bir ərazidir.
Parkın planlaşdırılması memar Mikayıl Hüseynovun binanın özü üçün seçdiyi klassik simmetriya prinsipinə əsaslanır. Mərkəzi Xiyaban: binanın əsas girişindən (portalından) Hüseyn Cavid prospektinə doğru uzanan geniş mərkəzi yol parkın əsas oxudur. Bu yol binanın monumental əzəmətini uzaqdan görməyə imkan verir. Yaşıllıq zolaqları və piyada yolları dəqiq həndəsi formalarda bölünüb ki, bu da "akademik intizam" ruhunu əks etdirir.
"Alimlər Parkı" deyilən şəhərcik daxilindəki park həm də bir yaddaş məkanıdır. Akademiyanın düz qarşısında, parkın ən görkəmli yerində böyük dramaturq Hüseyn Cavidin abidəsi və onun ətrafında geniş meydan yerləşir. Bu, parkı şəhər sakinləri üçün də sevilən mədəni məkana çevirir. Şəhərciyin daxili həyətlərində və institutların qarşısında Azərbaycanın görkəmli alimlərinin (məsələn, Yusif Məmmədəliyev və s.) büstləri yerləşdirilib. Bu, ərazidə xüsusi bir elm ocağı ovqatı yaradır. Fəvvarələr isə mikroiqlimi sərinləşdirmək və estetik görünüş yaratmaq üçün xüsusi gözəlliklə əhatə olunmuşdur.
Bu kompleks haqqında daha çox tarixi hadisələr maraqlıdır. Şəhərciyin inşası zamanı SSRİ-də Nikita Xruşşovun rəhbərliyi ilə memarlıqda "israfçılığ"a qarşı mübarizə başlamışdı. Mikayıl Hüseynov buna qarşı ciddi müqavimət göstərirdi. Layihədə nəzərdə tutulan bəzi möhtəşəm qüllələr və əlavə dekorativ elementlər "artıq" sayılaraq ixtisar olunmalı idi. Lakin M.Hüseynov binanın daxili ruhunu və milli ornamentlərini qorumaq üçün böyük diplomatik və peşəkar cəsarət nümayiş etdirdi. Bu, əslində, Azərbaycan memarlığının milli ruhunu qoruyub saxlamaq savaşı idi.
1955-ci ildə SSRİ rəhbəri Nikita Xruşşovun "İnşaatda artıqlıqların ləğv edilməsi haqqında" məşhur qərarı çıxdı. Bu qərar memarlardan bütün sütunları, bəzəkləri, günbəzləri və milli naxışları layihələrdən çıxarmağı tələb edirdi. Akademiya binası isə o vaxt layihə mərhələsində idi və Mikayıl Hüseynov onu çox möhtəşəm, "şərq intibahı" üslubunda planlaşdırmışdı.
Moskvadan gələn təzyiqlər nəticəsində binanın layihəsindəki hündür dekorativ qüllələr, bəzi portiklər və bahalı üzlük materialları ixtisar edildi. Memar binanın ümumi klassik formasını və daxili naxışlarını qorumaq üçün layihəni dəfələrlə dəyişməli oldu, lakin onun ruhuna toxunulmasına imkan vermədi. O dövrdə binaların üzərində milli elementlərin (məsələn, buta, islimi, şəbəkə) istifadəsi "millətçilik" kimi qələmə verilə bilərdi. Mikayıl Hüseynov böyük ustalıqla bu elementləri "həndəsi formalar" adı altında binanın fasadına və daxilinə yerləşdirdi. O, stalaktitləri (muqarnasları) elə bir mühəndislik dəqiqliyi ilə işlədi ki, rəsmi qurumlar buna "faydalı konstruktiv element" kimi baxmağa məcbur oldular. Burada "İsmailiyyə" ilə müqayisə təhlükəsi də var idi. Mikayıl Hüseynov istəyirdi ki, yeni akademiya binası qədim memarlıq ənənələrini davam etdirsin. Lakin sovet ideologiyası keçmişlə bu qədər sıx bağlılığı bəyənmirdi. Memarın mübarizəsi həm də onda idi ki, o, binanı elə layihələndirdi ki, bura həm sovet akademizmini təmsil edirdi, həm də baxan hər kəs burada Azərbaycanın qədim saray memarlığını görürdü.
M.Hüseynov təkcə bina deyil, bütöv bir "elm şəhərciyi" ansamblı yaratmaq arzusundaydı. Həmin dövrdə vəsait çatışmazlığı səbəbindən layihəni sadələşdirmək və institutları adi "qutu" formalı binalarda yerləşdirmək təklif olunurdu. Memar isə hər bir institutun binasının (Fizika, Kimya və s.) vahid üslubda olmasını tələb edərək Bakının bu hissəsinin özünəməxsus memarlıq simasını xilas etdi. Bu mübarizənin nəticəsi bu gün göz qabağındadır. Əgər Mikayıl Hüseynov ovaxtkı siyasi təzyiqlərə tam boyun əysəydi, indi biz "Elmlər Akademiyası" dediyimiz ərazidə memarlığın şah əsərini yox, sadə və boz sovet binalarını görərdik.
Memarın bu fədakarlığı, öz ideyası uğrunda dövlət sistemi ilə mübarizəsi sayəsində bina bu gün Azərbaycan milli memarlığında əzəməti və görünüşü ilə hamını heyran edir.
İradə ƏLİYEVA,
İlham BABAYEV (foto),
"Azərbaycan"
