Bakı, 26 yanvar, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC
Ölkəmizdə müasir incəsənət mövzusunda materiallar silsiləsini davam etdiririk. Qonağımız bu gün 60 yaşını qeyd edən Azərbaycan rəssamı, kinorejissor, fəlsəfə elmləri namizədi, tarixçi və incəsənət nəzəriyyəçisi Teymur Daimidir. AZƏRTAC onunla söhbətin mətnini təqdim edir.
- Bu gün Azərbaycanda müasir incəsənətin vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz? Hansı əsas trendləri vurğulamaq olar?
- Azərbaycanda müasir incəsənət hazırda institusional inkişaf dövrünü yaşayır. Sərgi məkanları, təhsil proqramları, rezidentura və beynəlxalq layihələr yaranıb. Əsas trendlərə ənənəvi milli formaların müasir media ilə sintezi, habelə kimlik, kollektiv yaddaş, gender və ekologiya kimi qlobal əhəmiyyətə malik mövzulara maraq daxildir. Lakin xarici maliyyələşdirmədən və kurator modellərindən müəyyən bir asılılıq qalmaqdadır ki, bu da təəssüf ki, sistemi dinamik olsa da, bir qədər “təqlidçi” vəziyyətə salır.
- Təsviri incəsənətdə müasir qlobal trendlər nə dərəcədə orqanikdir və onlardan Azərbaycanda hansı səviyyədə “istifadə olunur”?
Qlobal trendlər - rəqəmsal incəsənət, elmi incəsənət, sosial cəhətdən cəlb olunmuş təcrübələr, immersiv instalyasiyalar – bütün bunlar sənətçilərimiz tərəfindən mənimsənilir, lakin istədiyimiz qədər fəal deyil. Çünki müasir incəsənətin demək olar ki, bütün formaları qabaqcıl texnologiya ilə birlikdə əhəmiyyətli bir büdcə tələb edir. Onların orqanik təbiətinə gəldikdə isə, qeyd edirəm ki, həmin trendlərin tətbiqi çox vaxt yerli spesifikliklər prizmasından baş verir və bu da kor-koranə surət çıxarmaq deyil, yerli mədəni koda uyğunlaşmaq deməkdir. Orqanik təbiət əsərin dərinliyindən və sənətkarın xarici formanı daxili məzmunla əlaqələndirmək qabiliyyətindən asılıdır.
- Müasir Azərbaycan incəsənətinin özünün tanınan “məktəbi” və ya vizual dili varmı?
- Düşünmürəm. Rəssamlar və trendlər çox müxtəlifdir. Bununla yanaşı, deyərdim ki, tanınan vizual dil dərin ənənələrin (ornamentlər, xalça sənəti, miniatürlər, Qobustan qayaüstü incəsənəti) və müasir qlobal trendlərin kəsişməsində formalaşır. Bir çox rəssam şüurlu şəkildə arxaik simvollara müraciət edir, lakin müasir media - video, rəqəmsal incəsənət, instalyasiyalar prizmasından onların yeni şərhini verir. Bu, “Şərq neo-konseptualizmi” və ya “dekonstruksiya prosesindəki ənənə” adlandırmağa cəsarət edə biləcəyim unikal hibrid estetik kod yaradır.
- Müasir Azərbaycan rəssamları üçün ən çox hansı mövzular və motivlər xarakterikdir?
- Düzünü desəm, mövzular çoxdur. Məsələn, sovet dövründən sonra milli və mədəni kimliyin axtarışı, tarixi yaddaş üzərində düşünmə, şəhər mühitinin araşdırılması, ətraf mühit məsələləri, ənənəvi və müasir, dini və dünyəvi dialoq, mifologiyaya maraq, müasir incəsənət dilinə tərcümə olunmuş arxaik simvollar və sairə.
- Ən perspektivli və ya innovativ gənc rəssamlardan hansılarını qeyd edərdiniz?
- Gənc nəsil arasında yeni media, interaktiv və rəqəmsal formatlarla fəal işləyən rəssamları xüsusi qeyd edərdim. YARAT layihələrində, beynəlxalq rezidenturalarda və biennalelərdə iştirak edən sənətçilər tez-tez texnika və konsepsiyanın cəsarətli sintezini nümayiş etdirirlər. Qeyd edim ki, onların adları sərgilər və festivallar vasitəsilə tanınır, lakin etik səbəblərə görə konkret sənətçilərin adını çəkməkdən çəkinəcəyəm, çünki kimisə unuda bilərəm və bu, ədalətsiz olar. Bundan əlavə, perspektivli gənc sənətçilərin bir müddət sonra sənətdən imtina etməsi halları var və onlar da nadir deyil. Beləliklə, zamanın sınağı da vacib amildir.
- Yeni nəslin bədii dili 1990-cı və 2000-ci illərin yaradıcılarının dilindən nə ilə fərqlənir?
- 1990-cı illərin və 2000-ci illərin əvvəllərinin sənətçiləri infrastruktur çatışmazlığı şəraitində, tez-tez özünütəşkil və yeraltı vəziyyətlərində çalışırdılar. Onların dili daha möhkəm, sosial cəhətdən tənqidi və eksperimental idi, lakin çox vaxt texniki imkanları məhdud olurdu. Yeni nəsil texnologiyaya, beynəlxalq mübadiləyə və institusional dəstəyə daha çox çıxış imkanı ilə böyüdü. Onların işi çox vaxt texniki cəhətdən daha inkişaf etmiş, mediaya yönəlmiş və beynəlxalq səviyyədədir, lakin qeyd edirəm ki, bəzən sosial ifadələrində daha az radikaldır.
- Müasir Azərbaycan incəsənəti milli motivləri, ornamentləri və mifologiyanı yenidən necə təqdim edir?
- Tutaq ki, yenidən təqdim etmək birbaşa sitat gətirməklə deyil, dekonstruksiya, yeni media və kontekstlərə köçürmə yolu ilə baş verir. Məsələn, ornamentlər rəqəmsal animasiya üçün əsas ola, mifoloji mövzular isə video sənət və ya interaktiv instalyasiyalar üçün istifadə edilə bilər. Rəssamlar tez-tez ənənəvi materialları (xalçalar, keramika, metal) müasir texnologiyalarla birləşdirərək dövrlər arasında dialoq yaradırlar.
- Müasir incəsənətin inkişafını stimullaşdırmaq üçün mədəni siyasətdə nələr təkmilləşdirilə bilər?
- Dərhal cavab verirəm; bu, həssas bir mövzudur. Düşünmürəm ki, təşəbbüsün həm “yuxarıdan”, həm də vətəndaş cəmiyyətindən gəlməli olduğu aşağıdakı “sosial aktları” sadalasam, yersiz olmazdı: müstəqil təşəbbüsləri və rəssamların özünütəşkilini dəstəkləmək, ölkə daxilində sənətşünaslığı və nəzəri düşüncəni inkişaf etdirmək (bu, çox vacib bir aspektdir!), beynəlxalq mübadilə də daxil olmaqla uzunmüddətli təhsil proqramları üçün şərait yaratmaq, xarici kuratorlar və rəssamlar da daxil olmaqla Azərbaycandakı incəsənət rezidenturaları təcrübəsini genişləndirmək, yerli rəssamların bədii orijinallığını qoruyarkən, beynəlxalq şəbəkələrə inteqrasiyasını asanlaşdırmaq və nəhayət, müasir incəsənətin sənət bazarını və özəl kolleksiyaları inkişaf etdirmək.
