ain.az bildirir, Milli.az portalına istinadən.
Azərbaycanla Özbəkistan arasında sürətlənən iqtisadi inteqrasiya niyə artıq klassik ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsinə sığmır və Mərkəzi Avrasiyada iqtisadi və logistik əlaqələrin balansını dəyişə biləcək dayanıqlı struktur ittifaqının konturlarını niyə açıq şəkildə göstərir?
Bakı ilə Daşkəndin yaxınlaşması ticarət dövriyyəsinin situativ artımı deyil, məqsədyönlü şəkildə investisiya və istehsal inteqrasiyası modelinə keçiddir. Bu modeldə ticarət, logistika, energetika və maliyyə vahid strateji arxitekturanın bir-birini tamamlayan elementləri kimi qurulur. Əsas hərəkətverici qüvvə isə qlobal dəyər zəncirlərinin parçalandığı bir şəraitdə iqtisadiyyatların modernləşdirilməsi, xarici əlaqələrin şaxələndirilməsi və türk iqtisadi məkanının institusional möhkəmləndirilməsi kimi uzunmüddətli hədəflərin üst-üstə düşməsidir.
Struktur kontekst: qloballaşma dönüşündən sonra Mərkəzi Avrasiya
2020-ci ildən sonrakı dövr dünya iqtisadiyyatında köklü sistem dəyişikliyi ilə xarakterizə olunur. Əvvəlki logistika marşrutlarının aşınması, geosiyasi risklərin artması və ticarətin regional bloklara parçalanması orta gücə malik dövlətləri daha sabit, idarəolunan və siyasi baxımdan uyğun iqtisadi konturlar axtarmağa məcbur edir. Azərbaycan və Özbəkistan üçün bu mərhələ daxili islahat dövrlərinin başa çatması və yeni inkişaf dayaqlarının fəal axtarışı ilə üst-üstə düşdü.
Hərbi-siyasi konsolidasiyanı və genişmiqyaslı infrastruktur modernləşməsini tamamlayan Azərbaycan tranzit və enerji potensialını sənaye və investisiya multiplikatoruna çevirməkdə obyektiv maraqlıdır. Özbəkistan isə iqtisadiyyatın və valyuta rejiminin liberallaşmasından sonra sürətli sənayeləşmə və məhdud sayda tərəfdaşdan asılılıq yaratmadan xarici bazarlara çıxış zərurəti ilə üz-üzə qaldı.
Məhz bu kontekstdə Bakı-Daşkənd xətti sadəcə əlverişli deyil, struktur baxımından qaçılmaz seçimə çevrildi.
Siyasi və institusional üstqurum iqtisadi sürətlənmənin katalizatoru kimi
Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi dinamikasını yalnız bazar mexanizmləri ilə izah etmək mümkün deyil. Burada əsas rolu ali səviyyədə siyasi və institusional sinxronlaşma oynayır.
Prezidentlər İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev tərəfindən inteqrasiya kursuna verilən dəstək postsovet məkanında nadir konfiqurasiya formalaşdırıb. Bu modeldə iqtisadi yaxınlaşma siyasi dialoqun yan məhsulu deyil, onun əsas məzmunudur. Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması, mütəmadi hökumətlərarası komissiyalar və əməkdaşlıq üzrə yol xəritələri qərarların qəbulunu sürətləndirən mexanizm rolunu oynayır, biznes üçün tranzaksiya xərclərini minimuma endirir.
Prinsipial məqam ondan ibarətdir ki, ikitərəfli mexanizmlər deklarativ razılaşmalara deyil, ölçülə bilən göstəricilərə fokuslanır. Ticarət dövriyyəsi, investisiya həcmi, birgə müəssisələrin sayı, logistika gücləri konkret nəticə kimi önə çıxır. Bu da Bakı-Daşkənd modelini regional formatların böyük hissəsindən fərqləndirir, çünki həmin formatlarda institusional ritorika çox vaxt real iqtisadi effektlə müşayiət olunmur.
Ticarət indikator kimi: məqsəd yox, vasitə
Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin 2017-ci ildəki 31,2 milyon dollardan 2025-ci ilin yekununda 795 milyon dollara yüksəlməsi çox vaxt ikitərəfli münasibətlərin müstəqil uğur göstəricisi kimi təqdim olunur. Halbuki analitik baxışda ticarət burada köməkçi funksiyanı yerinə yetirir. O, inteqrasiyanın səbəbi və son nöqtəsi deyil, iki ölkənin iqtisadi modellərində baş verən dərin struktur dəyişikliklərinin indikatorudur. Başqa sözlə, ticarət dövriyyəsinin dinamikası artıq formalaşmış institusional mühitin, logistikanın və investisiya arxitekturasının nəticəsini qeydə alır.
Səkkiz il ərzində 25 dəfədən çox artım bir neçə amilin eyni vaxtda təsiri ilə mümkün olub. İlk növbədə inzibati və tənzimləyici baryerlərin azaldılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, ticarət nümayəndəliklərinin açılması və birbaşa biznes kommunikasiyalarının qurulması mühüm rol oynayıb. İkinci əsas amil əmtəə mübadiləsinin struktur transformasiyasıdır: epizodik və təsadüfi tədarüklərdən aqrar-sənaye kompleksi, qida emalı, maşınqayırma və əlaqəli sahələrdə uzunmüddətli, müqavilə əsaslı axınlara keçid baş verib. Üçüncü element isə Özbəkistanın tranzit baxımından Transxəzər istiqamətinə yönəlməsi olub ki, bu da Azərbaycanın Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərində paylayıcı və tranzit mərkəz kimi rolunu gücləndirib.
Bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi hədəfi daha çox simvolik və strateji xarakter daşıyır. Bu hədd keçildikdən sonra ikitərəfli ticarət periferiya statusunu itirir və hər iki ölkənin makroiqtisadi və fiskal planlamasında nəzərə alınan faktora çevrilir. Burada əsas məqam mexaniki ixrac və idxal artımı deyil, onların investisiya, istehsal və texnoloji zəncirlərə inteqrasiyasıdır. Bu məntiqdə ticarət sənaye kooperasiyasının funksiyasına çevrilir, iqtisadi siyasətin fetişi olmur.
Birgə investisiyalar: ticarətdən ko-istehsala keçid
Təxminən 10 milyard dollar həcmində birgə investisiya portfelinin formalaşması Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığında keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Söhbət pərakəndə layihələrdən deyil, kapitalın, texnologiyaların, idarəetmə praktikalarının və satış bazarlarının bir-birini gücləndirdiyi inteqrasiya olunmuş investisiya məkanından gedir. Əslində uzunmüddətli əlavə dəyərə hesablanmış ko-istehsal modelinin təməli qoyulur.
Bu prosesin mərkəzi institusional aləti 500 milyon dollarlıq nizamnamə kapitalına malik birgə investisiya fondu olub. Fond artıq 12 prioritet layihəni seçib və onun rolu sadəcə maliyyələşmə ilə məhdudlaşmır. O, strateji prioritetlərin selektoru kimi çıxış edir, resursları ən yüksək multiplikativ effektə malik sahələrə yönəldir. Eyni zamanda siyasi, tənzimləyici və valyuta risklərini azaldaraq özəl investorlar üçün de-riskinq mexanizmi rolunu oynayır. Hesabatlılıq və idarəetmə tələbləri vasitəsilə birgə müəssisələr üçün vahid korporativ idarəetmə və şəffaflıq standartları formalaşdırır.
Özbəkistanda Azərbaycan kapitallı 540 şirkətin, Azərbaycanda isə təxminən 70 özbək müəssisəsinin fəaliyyət göstərməsi təsadüfi investisiya dalğasından yox, dayanıqlı sahibkarlıq ekosisteminin formalaşmasından xəbər verir. Layihələrin yalnız paytaxtlarda deyil, sənaye parklarında, azad iqtisadi zonalarda və regionlarda cəmlənməsi sosial-iqtisadi effekti gücləndirir, regional iqtisadiyyatların şaxələndirilməsinə və inkişaf disbalanslarının azalmasına xidmət edir.
Qeyri-neft sənaye kooperasiyası: modelin davamlılığına sınaq
Avtomobil sənayesi, tekstil və pambıq emalı sahələrində birgə layihələr bütün inteqrasiya modelinin stress-testidir. Xammal və ya hazır məhsul ticarətindən fərqli olaraq sənaye kooperasiyası yüksək institusional və texnoloji uyğunluq tələb edir. Bu, texniki standartların və normativlərin sinxronlaşdırılmasını, texnologiya və idarəetmə nou-haularının transferini, ixtisaslı kadr hazırlığını və uzunmüddətli, proqnozlaşdırıla bilən tələbin mövcudluğunu zəruri edir.
Hacıqabulda Chevrolet yığma zavodu, Mingəçevir və Xankəndidə tekstil klasterlərinin formalaşması əməkdaşlığın sadə lokallaşma çərçivəsini çoxdan aşdığını göstərir. Faktiki olaraq paylanmış istehsal zənciri yaranır. Bu zəncirdə Özbəkistan xammal bazası və sahəvi texnoloji kompetensiyalar təqdim edir, Azərbaycan isə infrastruktur, logistika həlləri və xarici bazarlara çıxış imkanları yaradır. Belə model xərcləri azaldır, xarici şoklara davamlılığı artırır və hər iki ölkənin qeyri-neft diversifikasiyası üçün real zəmin formalaşdırır. Strateji planda məhz bu kooperasiya, formal ticarət göstəricilərindən daha çox, Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi tərəfdaşlığının uzunmüddətli həyat qabiliyyətini və dərinliyini müəyyən edir.
Maliyyə-tənzimləyici sinxronlaşma və fintex
Özbəkistanın Perspektivli Layihələr üzrə Milli Agentliyi ilə Azərbaycan Mərkəzi Bankı arasında imzalanmış memorandum prinsipial bir məqamı açıq şəkildə ortaya qoyur: razılaşdırılmış maliyyə və tənzimləyici çərçivələr olmadan investisiya inteqrasiyası qaçılmaz olaraq institusional maneələrə dirənəcək. Burada söhbət qurumlararası texniki təmaslardan yox, maliyyə bazarlarında oyun qaydalarının yaxınlaşdırılmasından, tənzimləyici parçalanmanın azaldılmasından və transsərhəd kapital üçün proqnozlaşdırıla bilən mühitin yaradılmasından gedir. İnvestisiya layihələrinin getdikcə daha mürəkkəb struktura malik olduğu bir şəraitdə məhz tənzimləyici rejimlərin uyğunsuzluğu tranzaksiya xərclərinin əsas mənbələrindən birinə çevrilir.
Fintex, kapital bazarları və kriptoaktivlər sahəsində əməkdaşlıq eyni anda bir neçə strateji hədəfi izləyir. Birincisi, rəqəmsal ödəniş həlləri və alternativ maliyyə alətləri hesabına maliyyə inklüzivliyinin artırılmasıdır, xüsusilə də kiçik və orta biznes üçün. İkincisi, transsərhəd hesablaşmaların sürətlənməsi və ucuzlaşmasıdır ki, bu da birbaşa kapitalın dövriyyəsinə və ikitərəfli ticarətin likvidliyinə təsir göstərir. Üçüncüsü isə innovativ şirkətlər üçün etibarlı tənzimləyici mühitin formalaşdırılmasıdır. Hüquqi müəyyənlik tənzimləyici riskləri azaldır və vençurla institusional investisiyaların cəlbini stimullaşdırır.
Bu istiqamət B2B və B2C formatlı elektron ticarət platformasının yaradılması kontekstində xüsusi əhəmiyyət qazanır. Belə platforma vasitəçilər zəncirini kəskin şəkildə qısalda, əməliyyat və komplayns xərclərini azalda və ticarətin əhəmiyyətli hissəsini rəqəmsal müstəviyə keçirə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə isə söhbət fintexin köməkçi alət yox, iqtisadi inteqrasiyanın infrastruktur elementi kimi çıxış etdiyi vahid rəqəmsal iqtisadi məkanın formalaşmasından gedir.
Energetika uzunmüddətli tərəfdaşlığın strateji dayağı kimi
İkitərəfli əməkdaşlığın kapital qoyuluşları və risk səviyyəsi baxımından ən iri istiqaməti energetika olaraq qalır. SOCAR, Özbəkistanın Energetika Nazirliyi və "Özbəknefteqaz" arasında Üstyurt platosu üzrə layihə çərçivəsində əldə olunmuş razılaşmalar qarşılıqlı münasibətləri sırf kommersiya tərəfdaşlığı hüdudlarından çıxararaq strateji alyans konturlarını formalaşdırır. Bu əməkdaşlıq podrat xidmətləri modelinə deyil, resursların birgə mənimsənilməsi məntiqinə əsaslanır ki, bu da tərəflərin qarşılıqlı asılılıq və məsuliyyət səviyyəsini kəskin şəkildə yüksəldir.
Təxminən 2 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilən, 100 milyon tona qədər neft və təxminən 35 milyard kubmetr qaz ehtiyatı potensialına malik layihə çoxölçülü xarakter daşıyır. İqtisadi planda bu, resurs bazasının şaxələndirilməsi və məhdud sayda yataqlardan asılılığın azalması deməkdir. Texnoloji baxımdan geoloji kəşfiyyat, qazma və mürəkkəb yataqların idarə olunması üzrə kompetensiyaların mübadiləsi ön plana çıxır. Geosiyasi müstəvidə isə layihə regionun enerji suverenliyini gücləndirir, onu xarici qiymət və logistika şoklarına qarşı daha davamlı edir.
İllik hasilatın 5 milyon tona qədər çatması Özbəkistanın enerji balansının strukturunu nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişə bilər. Eyni zamanda bu, SOCAR-ın beynəlxalq mövcudluğunu genişləndirir və onun regional enerji oyunçusu kimi mövqelərini möhkəmləndirir. Ümumilikdə energetika sahəsində əməkdaşlıq Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin bütün kompleksinə dayanıqlıq verən strateji "anker" rolunu oynayır.
Logistika və Orta Dəhliz geoekonomik karkas kimi
Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan üçün Transxəzər marşrutu çərçivəsində Azərbaycanla logistika əməkdaşlığı əlavə seçim deyil, strateji zərurətdir. Ələt limanının infrastrukturundan istifadə, Xəzər və Qara dəniz üzərindən konteyner daşımalarında iştirak və multimodal zəncirlərə inteqrasiya Azərbaycanın özbək xarici ticarətinin əsas tranzit qovşağına çevrilməsinə səbəb olur. Faktiki olaraq ənənəvi və siyasi baxımdan həssas marşrutlardan asılılığı azaldan alternativ logistika arxitekturası formalaşır.
Ələt limanında özbək terminalının yaradılması və ADY Container-in fəal rolu Orta Dəhliz konsepsiyasını real məzmunla doldurur. Bu marşrut abstrakt geosiyasi şüar olmaqdan çıxır, proqnozlaşdırılan çatdırılma müddətləri və rəqabətqabiliyyətli maya dəyəri olan kommersiya baxımından yaşarlılıq qazanmış xəttə çevrilir. Geoekonomik mənada məhz logistika ticarəti, investisiyaları və sənaye kooperasiyasını vahid sistemdə birləşdirərək Azərbaycanla Özbəkistan arasında iqtisadi inteqrasiyanın skeletini formalaşdırır.
Geoekonomik ölçü: Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaza təsir
Azərbaycan-Özbəkistan tandemi ikitərəfli münasibətlərin hüdudlarını aşan, bir neçə regional konfiqurasiyanı eyni anda əhatə edən güclü geoekonomik effekt yaradır. Əslində söhbət Mərkəzi Avrasiya miqyasında nəqliyyat, investisiya və istehsal axınlarını yenidən bölüşdürə bilən yeni iqtisadi qarşılıqlı əlaqə konturunun formalaşmasından gedir.
Mərkəzi Asiya üçün Özbəkistanın Azərbaycanla tərəfdaşlığı strateji manevr imkanlarının keyfiyyətcə genişlənməsi deməkdir. Bu, ənənəvi olaraq məhdud istiqamətlərə yönəlmiş şimal və şərq nəqliyyat dəhlizlərindən kritik asılılığı azaldır. Eyni zamanda xarici iqtisadi vektorların şaxələndirilməsi regionun geosiyasi və logistika şoklarına davamlılığını artırır. Az əhəmiyyətli olmayan başqa məqam isə odur ki, bu model Mərkəzi Asiya ölkələrinin Çin, Rusiya və Avropa İttifaqı ilə dialoqda danışıqlar mövqelərini gücləndirir, onları məcburi asılılıq yox, seçim mövqeyinə çıxarır. Bu kontekstdə Özbəkistan Qərb bazarlarına qarşıdurma məntiqi olmadan və regionu sərt blok sxemlərinə cəlb etmədən çıxışın praktik mümkünlüyünü nümayiş etdirən pilot ölkə rolunda çıxış edir.
Cənubi Qafqaz, ilk növbədə isə Azərbaycan üçün Özbəkistanla əlaqələrin dərinləşməsi onun rolunu təkcə Xəzər hövzəsinin enerji ixracatçısı kimi deyil, Mərkəzi Asiyanı, Qafqazı və Avropa istiqamətini birləşdirən tamhüquqlu Avrasiya qovşağı kimi möhkəmləndirir. Azərbaycan nəqliyyat, liman və sənaye infrastrukturu daha geniş regional bazar üçün işləməyə başlayır. Paralel olaraq iqtisadi sabitliyin "ankeri" formalaşır. Çünki təsərrüfat fəallığının artması Cənubi Qafqazın periferiyalaşma risklərini azaldır və onu xarici aktorlar üçün xroniki turbulentlik zonası yox, praqmatik əməkdaşlıq məkanı kimi daha cəlbedici edir.
Avrasiya sistemi üçün strateji nəticələr
Daha geniş Avrasiya kontekstində Azərbaycan-Özbəkistan alyansı regional əlaqələrin yeni tipinin formalaşdığını göstərir. Məzmun etibarilə praqmatik, forma baxımından ittifaqsız, amma qarşılıqlı fəaliyyət mexanikası üzrə dərin institusionallaşmış model ortaya çıxır. Bu nə klassik hərbi-siyasi blokdur, nə də situativ tərəfdaşlıq. Söhbət uzunmüddətli inkişaf maraqlarına söykənən çevik iqtisadi kooperasiya modelindən gedir.
Bu modelin əsas nəticələri sistem xarakteri daşıyır. Birincisi, "Qərb-Şərq" ikili məntiqi tədricən zəifləyir və onun yerini çoxqovşaqlı Avrasiya anlayışı tutur. Burada nəqliyyat və istehsal zəncirləri tək bir dominant qütb ətrafında yox, bir neçə mərkəz üzrə qurulur. İkincisi, inkişaf etmiş infrastruktura, tranzit potensialına və regional ictimai faydalar təklif etmək qabiliyyətinə malik orta güclü dövlətlərin çəkisi artır. Üçüncüsü isə sərt siyasi öhdəliklərlə yüklənməyən, amma praktik effektivliyi yüksək olan iqtisadi alyansların rolu güclənir. Bu baxımdan Bakı və Daşkənd postsovet məkanının digər hissələrində də təkrarlana biləcək bir presedent formalaşdırır.
Strateji nəticə
Azərbaycan-Özbəkistan iqtisadi yaxınlaşması çoxdan sadəcə təsirli ticarət artımı hekayəsi olmaqdan çıxıb. Hazırkı mərhələdə bu proses investisiyalara, birgə istehsala, logistikanın inkişafına və institusional koordinasiyaya söykənən struktur geoekonomik alyansa çevrilir. Onun məntiqi konyunktur göstəricilərini aşır və hər iki ölkənin uzunmüddətli struktur maraqlarına əsaslanır.
Bu alyansın əsas fərqləndirici cəhəti onun praqmatizmidir. O, ideoloji yükdən azaddır, ölçülə bilən nəticələrə fokuslanır və iqtisadiyyatların modernləşdirilməsi ilə diversifikasiyası üzrə üst-üstə düşən maraqlar üzərində qurulub. Məhz bu praqmatik baza qlobal qeyri-sabitlik, bazarların parçalanması və artan geoekonomik rəqabət şəraitində modeli dayanıqlı edir.
Mövcud trayektoriyanın qorunması və dərinləşdirilməsi halında Bakı və Daşkənd orta müddətli perspektivdə Mərkəzi Avrasiyanın əsas iqtisadi konturlarından birini formalaşdıra bilər. Bu kontur təkcə ticarət və investisiya axınlarını yenidən bölüşdürməyəcək, eyni zamanda region üçün oyunun qaydalarını dəyişəcək, onun subyektliyini gücləndirəcək və bütün cəlb olunan tərəflər üçün strateji seçim məkanını genişləndirəcək.
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
