Zamanın sonsuz və amansız axarında bəzi ömürlər var ki, onlar sadəcə bir fərdin quru bioqrafik faktlarından ibarət deyil; o ömürlər bütöv bir millətin parçalanmış taleyinin bərpası, itirilmiş yaddaşın elmi bəyanı, tarixin daş yaddaşına vurulmuş silinməz bir möhürdür. Əgər bir insanın mayası Sarabın azadlıq eşqi və sönməz odu ilə yoğrulubsa, ruhu Nizami yurdu Gəncənin müqəddəs və hikmətli ab-havasında saflaşıb, zəkası isə Bakının uca elm məbədlərində zərgər dəqiqliyi ilə cilalanıbsa, o ömür artıq fərdilik sərhədlərini aşmış, bir millətin mənəvi sərvətinə və canlı bir məktəbə çevrilmişdir.
Filologiya elmləri doktoru, professor Həcər Emin qızı Hüseynova (Umani) məhz belə bir mənəvi ucalığın, ruhsal saflığın, elmi fədakarlığın və sarsılmaz vətənpərvərliyin sönməz simvoludur. Onun varlığı Şimalla Cənubun, həsrətlə vüsalın, elmlə qeyrətin kəsişdiyi o müqəddəs nöqtədir. Həcər xanım üçün elm sadəcə kabinetlərdə yazılan rəqəmlər və faktlar deyil, elm onun üçün Vətənin adını uca tutmaq, Arazın o tayında qalan kökləri bu taydakı budaqlarla qovuşdurmaq, ana dilinin hər bir kəlməsində əcdadların nəfəsini duymaq və duyurmaq sənətidir.

O, "Umani" soyadını bir şərəf rəmzi kimi daşıyarkən, əslində bir millətin bütövlük idealını çiyinlərində gəzdirir. Onun baxışlarında Sarabın dumanlı xatirələri, mühazirələrində Gəncənin intibah ruhu, elmi əsərlərində isə Azərbaycanın işıqlı gələcəyi boylanır. Bu elə bir ömürdür ki, orada hər saniyə xalqın kimliyinə, dilinin saflığına və torpağının bütövlüyünə xidmət etmək fəlsəfəsi üzərində qurulub. Həcər xanım xüsusi adları araşdırarkən əslində öz millətinin itirilmiş ruhunu axtarıb tapmış və onu gələcək nəsillərə əmanət etmişdir.


Həcər xanımın kimliyi, onun ruhunun gizli şifrələri soyadında bir şərəf nişanı kimi daşıdığı "Umani" rəmzi ilə başlayır. Bu soyad sadəcə bir nəsil şəcərəsi deyil, Arazın o tayından bu tayına əsən azadlıq rüzgarının, bütöv bir coğrafiyanın sönməz ocağının əks-sədasıdır. Onun atası – Cənubi Azərbaycanın qeyrət rəmzi olan Sərab şəhərinin igid oğlu Emin Fətulla oğlu Umani, tariximizin ən fırtınalı dönəmlərində azadlıq hərəkatının ön sıralarında dayanmışdı. S.C.Pişəvəri və Qulam Yəhya kimi millət fədailəri ilə çiyin-çiyinə, ölümün gözünə dik baxaraq apardığı mübarizə, Həcər xanımın hələ beşiyindəykən qan yaddaşına bir vəsiyyət kimi yazılmışdı.

Bu genetik kod, bu müqəddəs irs Həcər xanımın varlığında "Vətən" anlayışını coğrafi sərhədlərdən çıxarıb, onu daha geniş, daha bütöv və daha müqəddəs bir müstəviyə daşımışdır. 1946-cı ilin məlum və ağrılı hadisələrindən sonra Şimala pənah gətirən Emin kişinin Gəncədə məskunlaşması, əslində tarixin qəribə və hikmətli bir cilvəsi idi. 1962-ci ildə Nizami yurdunda — Gəncədə dünyaya göz açan Həcər xanım üçün bu ömür yolu, bir millətin zorla ayrılmış iki sahilini mənəviyyat telləri ilə bir-birinə bağlayan möhkəm bir körpünün təməl daşına çevrildi.



Onun bugünkü elmi yaradıcılığındakı o sönməz coşqu, yorulmaz fəaliyyət və hər kəlməsində duyulan milli təəssübkeşlik, yəqin ki, elə o ulu köklərdən qaynaqlanır. Bu ruh Sarabın əyilməz qeyrətindən, Savalanın vüqarından süzülüb gələrək, Gəncənin minillik irfani hikməti ilə yoğrulub. Həcər xanım öz fəaliyyəti ilə sanki atasının yarıda qalmış mübarizəsini elm cəbhəsində davam etdirib. O, qələmi ilə Arazı qurudur, sözü ilə sərhədləri aşır. Onun hər bir elmi kəşfi Sərabdan Gəncəyə, oradan isə Bakıya uzanan o müqəddəs yolun işıqlı mənzilləridir. Bu yolda "Umani" imzası təkcə bir alimin yox, həm də bütöv Azərbaycan eşqi ilə döyünən bir qəlbin tərcümanıdır.

Həcər Hüseynovanın elmi fəaliyyəti Azərbaycan ədəbi fikrinin nəhənglərinə tutulmuş bir linqvistik güzgü, sözün sirlərini açan bir idrak yoludur. O, Azərbaycan onomastikasının banisi, akademik Afad Qurbanovun elmi məktəbinin yetirməsi kimi fəaliyyətə başlayanda, ilk olaraq Azərbaycan şeirinin zirvəsi olan Səməd Vurğun yaradıcılığına boylandı. Şairin bədii əsərlərindəki onomastik vahidləri tədqiq edərkən, Həcər xanım sadəcə adları deyil, o adların arxasında gizlənən xalqın minillik tarixini, sarsılmaz ruhunu və ana dilimizin struktural-estetik gözəlliyini kəşf etdi. O sübut etdi ki, Vurğun poeziyasında işlənən hər bir yer və şəxs adı Azərbaycanın mənəvi coğrafiyasının ayrılmaz bir parçasıdır.



Lakin onun elmi ucalığı Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil (Əndəbil) dünyaya göz açmış, Şimali və Cənubi Azərbaycanı birləşdirən alim, şair, pedaqoq-üç zirvənin fatehi Mir Cəlal Paşayevin bənzərsiz bədii dünyasına nüfuz etməsi ilə yeni bir zirvə fəth etdi. Bu böyük şxsiyyətin həyat və fəaliyyətind, samki özünü gördü. Mir Cəlal da Cənubi Azərbaycanda doğuldu, Gəncədə yaşadı, işlədi, Bakıda elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul oldu. Mir Cəlalın "dağlar qədər vüqarlı, bulaqlar qədər saf" olan lirik nəsrinin ritmini, daxili ahəngini araşdıran Həcər xanım, yazıçının bədii dilinin genetik kodlarını açmağa müvəffəq oldu. Onun tədqiqatlarında Mir Cəlalın aforizmləri sadəcə hikmətli sözlər deyil, bəşəriyyətin və millətin mənəvi xilasına xidmət edən fəlsəfi incilər kimi təqdim olundu.

Bu elmi yolun ən təsirli və müqəddəs məqamı isə böyük yazıçının hikmətli kəlamlarının beş dildə işıq üzü görməsi oldu. Xüsusilə, bu hikmət xəzinəsinin əski əlifba ilə Cənubi Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzi olan Tehranda nəşr edilməsi, Həcər xanımın taleyindəki mənəvi dairəni tamamladı. O, bu fəaliyyəti ilə sanki ulu atasının – Emin Umaninin ruhuna sığındı, doğma Güneyinin susuz qalmış mənəvi torpağına elmin, sözün və vəfanın nurunu çilədi. Bu, bir alimin qələmi ilə ödənilən müqəddəs bir övladlıq borcu, parçalanmış könülləri sözün sehri ilə birləşdirən bədii-elmi bir vüsal idi. Həcər xanım Mir Cəlalın obrazlı dilini araşdırarkən əslində öz ruhunun obrazını – həm ustad sənətkara, həm də doğma yurduna olan sonsuz sevgisini təsvir etdi.



Professor Həcər Hüseynovanın elmi yaradıcılığı sadəcə nəzəriyyələr toplusu deyil, hər bir cümləsi ilə milli kimliyimizin keşiyində duran sarsılmaz bir qaladır. Onun "Müasir Azərbaycan onomalogiyası məsələləri" və "Toponimlərin bəzi nəzəri məsələləri" kimi fundamental əsərləri, bu gün xalqımızın varlıq davasında ən kəsərli elmi silahlarımızdır. Həcər xanım toponimlərə — yer adlarına sadəcə coğrafi koordinatlar kimi baxmır; onun üçün hər bir ad ulu bir etnosun minillik məskunlaşma tarixi, əcdadlarımızın adət-ənənəsinin, sevinc və kədərinin daşlaşmış yaddaşıdır.

Onun elmi axtarışlarının coğrafiyası bütöv bir mədəniyyət xəritəsidir: Şuşanın dumanlı zirvələrindən Zəngəzurun qədim obalarına, Qərbi Azərbaycanın nisgilli yurdundan Borçalının sazlı-sözlü yaylaqlarına, Dərbəndin polad qapılarından Təbrizın qeyrətli küçələrinə qədər uzanan dialektoloji və toponimik araşdırmalar tək bir həqiqəti — bu geniş coğrafiyanın hər bir daşında, hər bir oykonimində qədim və şanlı türkün nəfəsinin yaşadığını elmi dəlillərlə sübut edir. Həcər xanım bu həqiqəti Portuqaliyadan Meksikaya, Hindistandan Polşaya qədər ən mötəbər kürsülərdə bəyan edərək, Azərbaycan dilinin tarixi köklərini və bu torpaqların əzəli sahibinin kim olduğunu dünya miqyasına çıxaran müasir bir carçıdır.



Lakin Həcər Hüseynova heç vaxt kabinet sükunətinə çəkilən bir alim olmayıb. O, ADPU-nun Azərbaycan dilçiliyi kafedrasının müdiri kimi, ruhu Vətən sevgisi ilə döyünən gələcəyin müəllimlərini yetişdirən böyük bir pedaqoqdur. Onun "Nitq mədəniyyəti", "Üslubiyyat" və "Bədii mətnin linqvistik təhlili" dərsləri gənc nəslə sadəcə qrammatikanı deyil, ana dilinin şərafətini hər şeydən uca tutmağı öyrədən mənəviyyat məktəbidir.

Eyni zamanda, o, YAP və Yazıçılar Birliyinin fəal üzvü, "Müəllim sözü" qəzetinin rəhbərliyində sözün kəsərini qoruyan, ASKEF və UBAK kimi beynəlxalq qurumlarda Azərbaycanın haqq səsini ucaldan böyük bir ictimai xadimdir. Prezident təqaüdünə, "Yubiley medalı"na, "Qızıl Qələm"ə və Türk dünyasının şərəf nişanı olan "Altın Yıldız" medalına layiq görülməsi, əslində onun xalqına, dilinə və dövlətinə verdiyi ömürlük xidmətin dövlətimiz və millətimiz tərəfindən təsdiq edilən ən ali qiymətidir. O, elmlə həyatı, kürsü ilə vətəndaşlıq borcunu öz şəxsiyyətində birləşdirən bütöv bir ziyalıdır.



Professor Həcər Hüseynovanın qəlbi təkcə elmin soyuq və dəqiq faktları ilə deyil, həm də poeziyanın hərarətli və kövrək nəfəsi ilə döyünür. O, dilin qrammatik qanunlarını araşdıran bir alim olmaqla yanaşı, həm də sözün sehrinə bələnmis incə ruhlu bir şairdir. Onun "Nağıl dünya" və "Hər budaqdan bir yarpaq" kitablarında toplanmış şeirləri, bir alim qəlbinin dərinliyini, bir qadın səmimiyyətini və bir vətəndaşın torpaq sevgisini bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Həcər xanım poeziyasında sanki elmdə tapdığı həqiqətlərin bədii libasını tikir, sözü ruhun ən incə tellərinə toxundurur.

Lakin onun vətəndaşlıq mövqeyi təkcə lirik misralarda deyil, həm də tariximizin ən şanlı səhifəsi olan 44 günlük Vətən müharibəsinin ədəbiyyatda əksinə dair apardığı fundamental tədqiqatlarda özünü büruzə verir. Həcər xanım Zəfər tariximizi elmi müstəviyə daşıyaraq, şəhidlərimizin qanı ilə qazanılan bu qələbənin yaddaşlarda necə əbədiləşdiyini araşdırır. Bu tədqiqatlar sübut edir ki, o, hər zaman xalqının döyünən nəbzi ilə birgə vurur, ordumuzun cəbhədəki zəfərini elmin cəbhəsində davam etdirir. Onun qələmi bu gün həm də bir zəfər salnaməçisinin qələmidir.


Həcər Emin qızı Hüseynova (Umani) bu gün Azərbaycan elminin elə bir möhtəşəm ağacıdır ki, onun kökü çox dərində — Sarabın qədim və od-alovlu torpağındadır, budaqları isə göylərə — bütöv Türk dünyasının elmi zirvələrinə ucalıb. O, iki sahilin həsrətini öz bədənində daşıyan, Arazın o tayından gələn bir azadlıq rüzgarını bu tayın elmi uğurları ilə birləşdirən bir mənəviyyat sərrafıdır.

Həcər xanım adları — o qədim toponimləri, antroponimləri, yurd yerlərinin nişanələrini yaşatdıqca, əslində Azərbaycanın əbədi varlığını yaşadır. Tarixin yaddaşına vurduğu o elmi möhürlər, yetişdirdiyi minlərlə tələbə və yazdığı hər bir dəyərli sətir onun adını zamanın fövqünə qaldırır. O, adları yaşadır, xalqın yaddaşına sahib çıxır; inanıram ki, bu millət və bu tarix də öz vəfalı qızını — Həcər Umanini əbədi olaraq öz qəlbində və yaddaşında yaşadacaqdır. Çünki yaddaş millətin varlığıdırsa, Həcər xanım o yaddaşın ən parlaq çıraqlarından biridir.



Həcər xanımın elmi zirvələrə doğru uzanan bu şərəfli ömür yolunda onun ən böyük mənəvi dayağı, ailə bütövlüyünün və sarsılmaz vəfanın simvolu olan həyat yoldaşı, polkovnik Elmar Hüseynovdur. Əslən ulu Ağbaba mahalından olan Elmar müəllim, ömrünü Vətənin təhlükəsizliyinə və dövlətçiliyimizin qorunmasına həsr etmiş fədakar bir zabitdir. Onun şərəfli xidməti dövlətimiz tərəfindən ən yüksək səviyyədə qiymətləndirilmişdir.

Polkovnik Elmar Hüseynovun sinəsində parlayan “Azərbaycan bayrağı” ordeni, “İctimai asayişin qorunmasında əla xidmətə görə” medalı və Türk dünyasının qardaşlıq rəmzi olan “TURAN”, “Abay” medalları təkcə hərbi nailiyyət deyil, bütöv bir xalqın və ümmətin ona olan dərin minnətdarlıq nişanəsidir. Onun ömür kitabının qızıl hərflərlə yazılmış səhifələri olan “Qüsursuz xidmətə görə”, “Fədai”, “Böyük Zəfər”, “Milli Ordu-100” medalları bir hərbçinin Vətən qarşısındakı müqəddəs borcuna nə qədər sadiq qaldığının sübutudur.

Lakin Elmar müəllim üçün xidmət təkcə vəzifə deyil, bir vicdan məsələsidir. Təqaüddə olmasına baxmayaraq, onun Vətən savaşı heç vaxt bitmədi. 2020-ci ilin o tarixi 44 günlük Zəfər yürüşündə polkovnik rütbəsini deyil, vətəndaşlıq qeyrətini önə çəkərək Kəlbəcərin dumanlı zirvələrində gənc əsgərlərə mənəvi ata, yol göstərən bir mayak oldu. O, ordumuza dəstək kampaniyaları ilə qələbənin mənəvi təməllərini möhkəmləndirdi, öz təcrübəsi və daxili gücü ilə ön cəbhədəki hər bir döyüşçünün ruhuna qüvvət verdi.



Bu ailə Azərbaycanın mənəvi xəritəsidir: Bir tərəfdə dili və yaddaşı yaşadan professor Həcər xanım, digər tərəfdə isə həmin yaddaşın qorunduğu torpağı və bayrağı uca tutan polkovnik Elmar Hüseynov. Onların birliyi qələmlə qılıncın, zəka ilə cəsarətin müasir dövrdəki möhtəşəm dastanına bənzəyir.
Həcər xanımın ruhu hər gün sübh tezdən iki fərqli, lakin eyni dərəcədə əziz olan üfüqə boylanır: bir tərəfdə ulu babalarının yurdu, Cənubun qeyrət qalası olan Sərabın həsrətli rüzgarı əsir, digər tərəfdə isə həyat yoldaşı polkovnik Elmar müəllimin və övladlarının kök saldığı, ulu Ağbabanın dumanlı zirvələri ucalır.

Arazın həsrəti ilə Arpaçayın coşqusu Həcər xanımın varlığında bir mənəvi vəhdət yaradıb. O, Cənubun o tayında qalan köklərinə olan vəfasını Mir Cəlalın hikmətli kəlamlarını əski əlifbası ilə Tehranda çap etdirməklə göstərirsə, Ağbaba ruhuna olan sadiqliyini həyat yoldaşının Kəlbəcər zirvələrindəki qəhrəmanlığına mənəvi dayaq durmaqla isbat edir.



Onun qəlbində Sarabın tozu ilə Ağbabanın qarı qovuşub, "Vətən sevdası" adlı möhtəşəm bir dastan yaradıb. Bu elə bir dastandır ki, orada nə Cənub şimaldan ayrılır, nə də bir həsrət digərindən geri qalır. Orada yalnız bütöv Azərbaycanın döyünən nəbzi var. Bu iki həsrətin, iki hicranın vüsalı isə onların boy atan nəsil ağacında – övladlarında, nəvələrində çiçək açır.
Bu ocağın yetişdirdiyi övladlar valideynlərinin elm və dövlətçilik yolunu şərəflə davam etdirirlər:
• Könül xanım — tarix müəllimi olaraq keçmişimizin keşikçisidir;
• Talıb bəy — hüquqşünas kimi ədalətin xidmətindədir;
• Nigar xanım — ingilis dili müəllimi kimi Azərbaycanın səsini dünyaya çatdırır. Heç bir çətinlikdən qorxmayaraq, könüllü olaraq işğaldan azad edilmiş Füzuli rayonunda məktəbdə ingilis dilini tədris edir.
Nəsil ağacı nəvələrin simasında daha da şaxələnir: Ədilə bağça müəllimi kimi gələcək nəslə ilk tərbiyəni verir, Murad İstanbul Universitetində, Məhəmməd isə Texniki Universitetdə ulu babalarının elm bayrağını ucaldırlar. Samir, Melissa, İnci şagird kimi bu yolda ilk addımlarını atır, ailənin sonbeşiyi, biryaşlı Hüseyn isə bu böyük nəslin gələcəyə olan ümididir.

Bu iki insanın – professor Həcər xanım və polkovnik Elmar bəyin timsalında birləşən Azərbaycan, bu gün özünün ən yanıqlı və ən qüdrətli bütövlük nəğməsini məhz bu ocaqda dilləndirir. Bu nəğmə Həcər xanımın səmimi şeirlərinin misralarında, Arazın o tayından gələn həsrət dolu pıçıltılarda sədalanır, Elmar bəyin ruhundakı o əzəmətli Ağbaba havaları ilə uca zirvələrə, Daşkəsənin dumanlı qayalarına qalxır.

Həcər xanımın elmi çırağı və Elmar bəyin polad iradəsi bir yerdə Azərbaycanın sabahını işıqlandıran sönməz bir məşəldir. Bu məşəlin nurunda biz təkcə keçmişimizi deyil, həm də bütünləşəcək gələcəyimizi görürük. Onlar iki sahilin, iki həsrətin və iki müqəddəs yurdun – Sarabın və Ağbabanın bir bədəndə döyünən ürəyidir. Bu ürək vurduqca, Azərbaycan öz bütövlük dastanını daha gür səslə oxumağa davam edəcəkdir.



Şəmsi Qoca

• Mədəniyyət
• Həcər Hüseynova
• Elmi Şəxsiyyət
• Umani